Udaremnienie „Spisku prochowego”

zatrzymanie-guya-fawkesa-1605

Schwytanie Guya Fawkesa, autor: Ron Embleton, źródło: Fine Art America

5 listopada 1605 roku w Londynie udaremniono próbę zamachu, tzw. Spisek prochowy (ang. Gunpowder Plot). . Został zorganizowany przez grupę angielskich katolików, którzy chcieli wysadzić Izbę Lordów i zabić protestanckiego króla Anglii i Szkocji Jakuba I, a następnie osadzić na tronie jego córkę księżniczkę Elżbietę Stuart. Zatrzymano wówczas jednego ze spiskowców Guya Fawkesa wraz z 36 beczkami prochu. Dlaczego chcieli zabić króla i osadzić na tronie jego córkę? Czy to Guy Fawkes był inspiratorem spisku?

portert-jakuba-i-stuarta-1606

Portret Jakub i Stuarta, autor John de Critz, ok. 1605, źródło: Wikimedia Commons

24 marca 1603 roku po długiej chorobie zmarła królowa Elżbieta I Tudor. Jej następcą został jej krewny Jakub I Stuart. Angielscy katolicy wiązali nadzieję z nowym królem, że religia katolicka znów stajnie się religią dominującą. Jakub I mimo, że był gorliwym Anglikaninem, to początkowo odnosił się z sympatią do katolików. Miał także katolicką żonę Annę Duńską. Jednak po objęciu tronu nie zamierzał zmieniać ustawodawstwa dotyczącego spraw wiary.  Wśród katolików wówczas wyodrębniły się dwa stronnictwa. Pierwsze, mniej radykalne, było gotowe do ugody z królem w zamian za tolerancję religijną i zaprzestanie prześladowań. Drugie, radykalne, absolutnie wykluczało ugodę i domagało się powrotu supremacji religii katolickiej. To w niej zrodził się plan przyszłego zamachu. Na czele tej ostatniej grupy stanął Robert Catesby.

W lutym 1603 roku do swojego domu w londyńskiej dzielnicy Lambeth zaprosił Thomasa Wintoura. który był człowiekiem świetnie, wykształconym, władający wieloma językami, mający kontakty zagranicą. Na tym spotkaniu był także jeden z najlepszych szpadzistów w tamtym czasie i zagorzały katolik John (Jack) Wright.Catesby na spotkaniu zaproponował zabicie króla Jakuba I, a także członków jego rządu, poprzez wysadzenie w powietrze budynku. Do tego miano użyć beczek z prochem [1]. Zaraz po zamachu, mieli porwać jego córkę księżniczkę Elżbietę Stuart, którą mieli wychować na gorliwą katoliczkę, a następnie osadzić na tronie [2]. Wintour w pierwszej chwili sprzeciwił się pomysłowi, ale został jednak przekonany przez Catesby’ego. Spiskowcy do realizacji planów potrzebowali pieniędzy, prochu i ludzi. Szukano wsparcia zagranicą. Wintour wraz z bratem Johna Wrighta Christopherem udał się do Flandrii by się spotkać z wygnanym walijskim szpiegiem Hugh Owenem [3]. Owen poinformował Catesby’ego, że nie otrzyma pomocy od Hiszpanii, ale Wintourowi przedstawił żołnierza i najemnika Guya Fawkesa. Nie był znany wcześniej w Anglii, ponieważ długi czas przebywał zagranicą. Uczestniczył w walce po stronie Hiszpanii przeciwko Niderlandom.

Oswald Tesimond, jezuicki ksiądz i kolega ze szkolnej ławy, tak opisuje Fawkesa jako: „przyjemnego w obyciu, o wesołym usposobieniu, przeciwnego kłótniom i sporom (…) lojalnego wobec przyjaciół” [4]. Według niego Fawkes był „mężczyzną dobrze zaznajomionym z zagadnieniami wojennymi” i że właśnie połączenie jego pobożności z profesjonalizmem sprawiło, że zdobył sobie względy pozostałych spiskowców. Z kolei pisarka Antonia Fraser opisuje Fawkesa jako: „wysokiego, bardzo dobrze zbudowanego mężczyznę o gęstych rudobrązowych włosach, opadających – zgodnie z ówczesną modą – wąsach i krzaczastej, rudobrązowej brodzie”, który był „człowiekiem akcji (…) ku zdziwieniu wrogów – zarówno fizycznie wytrwałym, jak i potrafiącym inteligentnie argumentować swoje zdanie”[5].

guy-fawkes-ilustracja-stworzona-przez-georgea-cruikshanka

Guy Fawkes – ilustracja stworzona przez George’a Cruikshanka do powieści Williama Harrisona Ainswortha z 1840 roku, źródło: wikimedia commons

Wintour i Fawkes byli rówieśnikami, każdy z nich był wojskowym i bezpośrednio doświadczył hiszpańskiej niechęci w kwestii udzielenia jakiejkolwiek pomocy. Wintour opowiedział Fawkesowi o planie, „by wreszcie zrobić coś z Anglią, skoro pokój z Hiszpanią nic nie dał”, i takim sposobem w kwietniu 1604 roku dwóch mężczyzn wróciło razem do Anglii. Wieści od Wintoura nie zaskoczyły Catesby’ego. Mimo optymistycznych deklaracji ze strony hiszpańskich władz obawiał się, że „nie zostaną potwierdzone czynami”. Wkrótce do spisku został zaproszony Thomas Percy przyjaciel Catesby’ego.

spotkanie-spiskowcow-w-zajezdzie-duck-and-drake

Spotkanie spiskowców w zajeździe Duck and Drake (pol. „Kaczka i kaczor”), źródło: UK Parliament

20 maja 1604 roku w niedziele doszło pierwszego spotkania pięciu czołowych spiskowców, w zajeździe Duck and Drake (pol. „Kaczka i kaczor”), w modnej dzielnicy Londynu, Strand [4]. Na spotkaniu była pierwsza trójka, która wcześniej się spotkała nieformalnie, a był to lider Robert Catesby, Thomas Wintour oraz John Wright. Byli też na spotkaniu zwerbowany przez Wintoura Guy Fawkes oraz Thomas Percy [5]. Na spotkaniu jeszcze raz przedstawiano plan zabicia króla oraz rządu poprzez wysadzenie parlamentu w powietrze. Po spotkaniu spiskowcy rozeszli się do domu. Międzyczasie jeden ze spiskowców, Thomas Percy, awansował niebawem, zdobywając dostęp do londyńskiego domu należącego do Johna Whynniarda – królewskiego garderobianego. Fawkes został zatrudniony jako dozorca i sługa Percy’ego, posługujący się od tamtej chwili pseudonimem John Johnson [6].

john_rocque_house_of_lords_gunpowder_plot_cropped

Miejsce piwnicy (zaznaczone na czerwono), skąd miano odpalić beczki z prochem, źródło: wikimedia commons

Spiskowcy wydzierżawili pomieszczenie, które również należało do Johna Whynniarda [7]. Nieużywaną i brudną kryptę uznano za idealne miejsce do ukrycia prochu. Według Fawkesa dwadzieścia beczek z prochem wniesiono tam od razu, a kolejne szesnaście 20 lipca. Zaplanowane na 28 lipca otwarcie sesji zostało przeniesione na 5 listopada z powodu grożącej epidemii dżumy [8]. Jednocześnie po ponowne wsparcie z zagranicy udał się w maju 1605 r. tym razem Fawkes, wyruszył w podróż przez morze i poinformował Hugh Owena o planie spiskowców.

osmiu-z-trzynastu-spiskowcow

Ośmiu z trzynastu najważniejszych spiskowców, ilustracja autorstwa Crispijna van de Passe, źródło: wikimedia commons

Na którymś z etapów podróży nazwisko Fawkesa trafiło do dokumentów pierwszego earla Salisbury, Roberta Cecila, który zatrudniał sieć szpiegów w Europie. Za przechwycenie jego nazwiska odpowiedzialny mógł być jeden z nich – kapitan William Turner. Choć informacje, które przekazał Earlowi Salisbury, były mglistymi, niejasnymi raportami na temat planowanych najazdów na Anglię [9], nie zawierającymi jakichkolwiek informacji na temat spisku prochowego, zapis z 21 kwietnia traktował o tym, jak Fawkes zostanie przetransportowany przez Testimonda do Anglii. Fawkes figurował w zapiskach Turnera jako znany flamandzki najemnik, który miał być przedstawiony Catesby’emu oraz „dostojnym przyjaciołom szlachty i innym życzliwym i pomocnym im ludziom”. Raport Turnera, nie wymieniał jednak angielskiego pseudonimu Fawkesa – John Johnson – a poza tym nie dotarł do Cecila, aż do listopada, kiedy spisek został już odkryty.

Nie jest jasne, kiedy Fawkes powrócił do Anglii, ale na pewno był w Londynie pod koniec sierpnia 1605 roku, kiedy to wspólnie z Wintourem odkryli, że proch, który przechowywali w krypcie, przestał nadawać się do użytku. Do pomieszczenia zgromadzono 36 beczek prochu, które przewieziono łodziami, a także drewno na podpałkę do zamaskowania go. Ostateczną rolę Fawkesa w spisku ustalono w czasie październikowych spotkań. Fawkes miał odpalić lont na inauguracyjnym posiedzeniu parlamentu, a następnie szybko uciec Tamizą. Podczas tego posiedzenia mieli uczestniczyć król, królowa i następca tronu, lordowie i biskupi, szlachta oraz członkowie Izby Gmin. Wszyscy oni mieli zginąć w jednej gigantycznej eksplozji. Rewolta, która miała w tym samym czasie wybuchnąć w Midlands, miała zapewnić pojmanie księżniczki Elżbiety. Z tego właśnie mieli skorzystać katolicy, planując desant emigrantów z Flandrii na południowe wybrzeże, powstanie w środkowej Anglii.

Kilku konspiratorów było zaniepokojonych obecnością innych katolików na otwarciu sesji Parlamentu [10]. Wieczorem 26 października Lord Monteagle, katolik i członek Izby Lordów otrzymał dziwny anonimowy list sugerujący, by nie pojawiał się w Parlamencie oraz „by wyjechał do swego hrabstwa i tam, w bezpiecznej odległości, oczekiwał rozwoju wypadków (…) straszny cios zostanie zadany temu parlamentowi”[11].

list-ostrzezeniem-wyslanych-przez-spiskowcow-do-lorda-monteagle

List ostrzeżeniem wysłanych przez spiskowców do Lorda Monteagle

Spiskowcy, poinformowani przez jednego ze służących Monteagle’a, szybko dowiedzieli się o istnieniu listu, lecz postanowili zrealizować swoje plany, gdyż zdawało się, że list „potraktowano jako głupi kawał”. Fawkes sprawdził kryptę 30 października i zdał raport, że wszystko jest w porządku. Jednak podejrzenia Monteagle’a zostały wzbudzone do tego stopnia, że list pokazano Jakubowi I. Król nakazał Sir Thomasowi Knyvetowi przeszukanie piwnic pod Parlamentem. Fawkes zajął stanowisko późną nocą poprzedniego dnia, uzbrojony w lont i zegarek otrzymany od Percy’ego, „gdyż powinien wiedzieć jak szybko mijał czas”. Schwytano go, trzymającego już w ręku krzesiwo i hubkę. W środku piwnicy odnaleziono ukryte pod stosami drewna na opał i węgla, beczki z prochem [12].

guy-fawkes-zlapany-na-goracym-uczynku

Guy Fawkes złapano na gorącym uczynku., źródło: culture24.org.uk

Rozpoczęto śledztwo w tej sprawie. Fawkes podczas pierwszego przesłuchania prowadzonego przez członków Tajnej Rady Króla zachowywał się prowokacyjnie i miczał. Na pytanie dlaczego posiadał tak dużą ilość prochu, Fawkes odpowiedział, że planował „wystrzelić wasze szkockie żebracze grzbiety w wasze szkockie góry” [13]. Podał się za Johna Johnsona 36-letniego katolika z Netherdale w Yorkshire. Fawkes przyznał, że planował wysadzić w powietrze Izbę Lordów i wyraził głęboki żal, że mu się to nie udało. Jego nieugiętość zjednała mu podziw króla Jakuba, który opisał Fawkesa jako człowieka o „wielkiej stanowczości”. Jednak podziw Jakuba I nie powstrzymał go przed wydaniem rozkazu torturowania „Johna Johnsona” tak długo, aż wyjawi nazwiska współspiskowców[14]. Nakazał, by tortury były najpierw lekkie, przez co rozumiano podwieszenie za nadgarstki w kajdanach, ale w razie konieczności zezwolił na stosowanie łoża madejowego w myśl idei: „używaj najpierw lżejszych, krok po kroku, aż do najokropniejszych”[15] Fawkesa przeniesiono do Londyńskiej Tower. Król stworzył listę pytań, które miały być zadane „Johnsonowi”.

guy-fawkes-w-wiezieniu-w-londynskim-tower

Guy Fawkes w więzieniu w londyńskim Tower, źródło: UK Parliament

Na liście znalazły się pytania takie jak: „kim jest, bo nie słyszano o ludziach, którzy by go znali”, „kiedy i gdzie nauczył się mówić po francusku”, „jeśli był papistą, co na to wpłynęło”. Pomieszczenie, w którym przesłuchiwano Fawkesa, nazwano później Salą Guya Fawkesa. Sir William Waad, porucznik Tower, nadzorował przebieg tortur i uzyskał zeznania Fawkesa. Przeszukując więźnia, znalazł list zaadresowany do Guya Fawkesa. Ku zdziwieniu Waada „Johnson” uparcie milczał, nic nie ujawniając na temat spisku czy jego inicjatorów. W nocy 6 listopada Fawkes rozmawiał z Waadem, który zdał raport earlowi Salisbury: „Johnson powiedział nam, że od kiedy przedsięwziął swój plan, modlił się każdego dnia do Boga, by mógł wykonać ten czyn, który byłby krokiem naprzód dla wiary katolickiej, a także zbawieniem jego duszy”.

Według Waada Fawkes zdołał wypocząć nocą, choć został ostrzeżony, że następnego dnia będzie przesłuchiwany tak długo, aż „ja [Waad] posiądę sekret jego myśli i odkryję wszystkich współwinnych”. Fawkes złamał się następnego dnia [16]. Sir Edward Hoby, spostrzegł, że „od kiedy Johnson przebywał w Tower, zaczął mówić po angielsku”. Fawkes zdradził prawdziwą tożsamość 7 listopada i wyjawił, że pięć innych osób było zamieszanych w zamach na życie króla. 8 listopada zaczął zdradzać ich nazwiska i powiedział, że planowali osadzić na tronie księżniczkę Elżbietę. Choć nie wiadomo, czy Fawkes poddany był torturom na łożu madejowym, to został zmuszony do przyznania się do winy. Zeznania podpisał nieczytelnie swoim hiszpańskim imieniem Guido. Na podstawie podpisu można wnioskować, że wiele wycierpiał z rąk przesłuchujących.

zeznania-guya-fawkesa-w-ktorym-przyznaj-sie-do-winy

Zeznania Guya Fawkesa w którym przyznaj się do winy, źródło: Wikimedia Commons

W tym samym czasie reszta spiskowców wciąż przebywała w Londynie, gdzie mieli omówić dalszy plan działania. Wkrótce dowiedzieli się, że spisek się nie udał. Postanowili uciekać. Szeryf Worcestershire Richard Walsh, wysalał w pościg za nimi 200 ludzi, Po drodze szeregi spiskowcy malały. Pozostali schronili się w Holbeche House, 8 listopada 1605 roku żołnierzy oblężenie zamku. Podpalono dom, aby zmusić spiskowców do wyjścia. Po jakimś czasie, wybiegli z domu. Większość zginęła lub zostało rannych podczas walki. Catesby i Percy zginęli od jednej kuli, wystrzelonej przez muszkietera Johna Streeta. Pozostałych schwytano.

proces-spiskowcow-1606

Proces spiskowców, źródło: UK Parliament

W poniedziałek 27 stycznia 1606 roku rozpoczął się proces ośmiu spiskowców. Fawkesa i jego siedmiu wspólników przetransportowano barką z Tower do Pałacu Westminsterskiego. Przed przeprowadzeniem ich do Holu Stanowego Pałacu Westminsterskiego, gdzie zostali wystawieni na widok publiczny na specjalnie wybudowanym szafocie, trzymani byli w Izbie Gwieździstej. Wśród widzów słuchających Lordów Komisarzy odczytujących listę zarzutów znajdowali się w ukryciu król i jego bliska rodzina. Fawkes został zidentyfikowany jako Guido Fawkes, „zwany inaczej Guidem Johnsonem”. Nie przyznał się do winy, choć widoczne było, iż uznawał ją od momentu schwytania.

W wyniku śledztwa nikt już nie wątpił, ponieważ akta były jednoznacznie obciążające w swej treści. Ława przysięgłych uznała wszystkich oskarżonych winnymi. Najwyższy Sędzia, Sir John Popham, uznał ich winnymi zdrady stanu [17]. Prokurator Generalny Sir Edward Coke powiedział sądowi, że każdy ze skazanych będzie ciągnięty przez konia, twarzą do ziemi, aż do śmierci. Skazani mieli „umrzeć zawieszeni między niebem a piekłem – niewarci żadnego z nich”. Ich genitalia miały być odcięte i spalone na ich oczach, ich wnętrzności i serca usunięte. Potem mieli zostać ścięci i poćwiartowani, a szczątki ich ciał miały stać się „zdobyczą dzikiego ptactwa”[18]. Zeznania Fawkesa i Treshama dotyczące zdrady na rzecz Hiszpanii odczytano na głos, podobnie jak zeznania dotyczące spisku prochowego. Ostatnim dowodem winy była rozmowa, którą odbyli Fawkes z Wintourem, przebywając w przyległych celach. Mężczyźni najwidoczniej myśleli, że mogą swobodnie rozmawiać, lecz ich rozmowa była podsłuchiwana przez rządowego szpiega. Gdy więźniom pozwolono przemówić, Fawkes wyjaśnił, że nie przyznając się do winy, chciał okazać lekceważenie aktowi oskarżenia [19].

egzekucja-guya-fawkesa-national-portrait-gallery-london

Egzekucja Guya Fawkesa, źródło: National Portrait Gallery, Londyn

31 stycznia 1606 roku Fawkes oraz Thomas Wintour, Ambrose Rookwood i Robert Keyes zostali wywleczeni na specjalnych ramach z Tower do Old Palace Yard w Westminsterze, na wprost budynku, który usiłowali zniszczyć. Trzech konspiratorów powieszono, wyrwano im trzewia i poćwiartowano. Fawkes miał być ostatnim, który stanie na szubienicy.Wspinając się przy pomocy kata na drabinę prowadzącą do stryczka, Fawkes prosił króla i państwo o wybaczenie. Choć był osłabiony torturami, dał radę zeskoczyć z szubienicy, łamiąc kark w czasie upadku i tym samym unikając cierpień w kolejnych częściach egzekucji [20][21]. Jego ciału mimo wszystko wyrwano wnętrzności, poćwiartowano i, jak nakazywał zwyczaj, szczątki rozesłano po „czterech krańcach królestwa” jako ostrzeżenie dla przyszłych zdrajców. Choć Fawkes był tylko jednym z trzynastu spiskowców, jest dziś najmocniej kojarzony z nim..Nieudany spisek wywołał szok wśród Brytyjczyków, dla których zabójstwo króla było nie do pomyślenia. Warto wspomnieć, że nawet Oliver Cromwell, by pozbyć się Karola I potrzebował wyroku sądu oraz parlamentu. Nawet wtedy, mimo iż wcześniej król spiskował z Francuzami i sprowadził wojska Szkocji na Anglię, reakcja tłumu była niezwykle wroga i doprowadziła do rozruchów.

obchody-dnia-guya-fawkesa

Noc Guya Fawkesa w Lewes w Sussex,, fot. Peter Trimming/geograph.org.uk

W Wielkiej Brytanii spuścizną tego wydarzenie jest obchodzone, co roku 5 listopada święto Dnia Guya Fawkesa (Guy Fawkes Day). Nazywane jest też czasem Nocą Guya Fawkesa (Guy Fawkesa Night) lub Nocą Ognisk (Bonfire Night. Przy czym ta ostatnia nazwa wzięła się bezpośrednio od ognisk zapalonych 5 listopada 1605 roku. Od lat 50. XVII wieku ogniskom towarzyszą pokazy sztucznych ogni, a po roku 1673, kiedy potencjalny następca tronu – książę Yorku, Jakub – przeszedł publicznie na katolicyzm, stało się zwyczajem palenie kukły (zazwyczaj papieża). Podobizny innych znaczących osobistości, które stały się obiektami gniewu części społeczeństwa, takich jak Paul Kruger czy Margaret Thatcher, również były okazjonalnie palone na stosach, choć większość współczesnych kukieł to wizerunki Fawkesa. „Guy” jest zazwyczaj wykonywany przez dzieci ze starych ubrań i gazet oraz ma maskę. W XIX wieku słowo guy zaczęło oznaczać kogoś dziwnie ubranego, ale w amerykańskiej odmianie angielskiego straciło wszelkie pejoratywne konotacje i używane jest, by odnieść się do jakiegokolwiek mężczyzny.

Wydarzenia 5 listopada upamiętnia angielska rymowanka. Poniżej przedstawiono jedną z jej wersji – pozostałe różnią się szczegółami, takimi jak zamiana see of na know of czy dodanie przedrostka the w czwartym wersie. Najbardziej znana jest jej pierwsza zwrotka:

„Remember, remember the fifth of November
The Gunpowder Treason and Plot
I see of no reason,
Why Gunpowder Treason
Should ever be forgot…

Guy Fawkes, Guy Fawkes,
‚Twas his intent.
To blow up the King and the Parliament.
Three score barrels of powder below.
Poor old England to overthrow.”

Co dosłownie oznacza:

„Pamiętaj, pamiętaj piąty listopada,
Zdradę i spisek prochowy.
Nie widzę powodu,
Dla którego zdrada prochowa
Miałaby zostać zapomniana

Guy Fawkes, Guy Fawkes,
Było jego zamiarem
Wysadzić Króla i Parlament.
Trzy dwudziestki beczek prochu pod spodem.
Biedna stara Anglia do obalenia.”

Obecnie motyw postaci Guya Fakwesa stał sięnieodłączną częścią kultury. Pojawia w licznie w literaturze, a także w filmie. Na podstawie komiksu „V jak vendetta” nakręcono film w 2006 roku pod tym samym tytułem.

kadr-z-filmu-v-jak-vendetta-kulturadobra

Kadr z filmu „V jak Vendetta”, źródło kulturadobra.pl

To z komiksu pochodzi pochodzi maska Guya Fawkesa. Co ciekawe jest wykorzystywana przez grupy aktywistów Anonymous noszą jako sprzeciw przeciwko ograniczaniu wolności. Ironia jest to, że twarz terrorysty uznano za symbol wolności.

Autor: Jacek Czubacki


Literatura:

Katherine Brice, „The Early Stuarts 1603–40”, Hodder Education, 1994

David, Cressy „Bonfires and bells: national memory and the Protestant calendar in Elizabethan and Stuart England”, Weidenfeld & Nicolson, 1989

Pauline Croft, „King James”, Macmillan, 2003

Demaray, John G. Demaray (1984), Simmonds, James D., ed., „Gunpowder and the Problem of Theatrical Heroic Form”, Milton Studies 19: Urbane Milton: The Latin Poetry (University of Pittsburgh Press), 1984

Antonia Fraser, „The Gunpowder Plot”, Phoenix,  2006

Alan Haynes, The Gunpowder Plot: Faith in Rebellion, Hayes and Sutton, 2005

Alice Hogge, God’s Secret Agents: Queen Elizabeth’s Forbidden Priests and the Hatching of the Gunpowder Plot, Harper Collins, 2005

John Marshall, John Locke, Toleration and Early Enlightenment Culture, Cambridge University Press, 2006

Peter Marshall , „Reformation England 1480–1642”, Bloomsbury Academic, 2003

John Nichols, „The Progresses, Processions, and Magnificent Festivities of King James the First”, His Royal Consort, Family, and Court, J. B. Nichols, 1828

Parkinson, C. Northcote Gunpowder Treason and Plot, Weidenfeld and Nicolson, 1976

George Ryley Scott, „History of Torture Throughout the Ages”, Kessinger Publishing, 1940

Alan Stewart, The Cradle King: A Life of James VI & 1, Chatto and Windus, 2003

Irene Thompson, „A to Z of Punishment and Torture”, Book Guild Publishing, 2008

Przypisy:

[1]  Northcote Parkinson 1976, s 44–46

[2] Fraser 2005  s. 87.

[3] Fraser 2005, s. 87–90.

[4] Mark Nicholls, Oxford Dictionary of National Biography, maj 2009. oxforddnb.com. [dostęp 5 listopada 2016].

[5]  Fraser 2005, s. 84. Parkinson 1976, s. 48

[6] Fraser 2005, s. 122–123.

[7] Fraser 2005 , s. 144–145.

[8][9]Fraser 2005, s. 159–162.

[10] Northcote Parkinson 1976, s. 62–63.

[11] Northcote Parkinson, s. 68–69.

[12] Northcote Parkinson 1976, s. 73.

[13], [14], [15] Northcote Parkinson 1976, s. 91–92.

[16] Fraser 2005, s. 211.

[17] Fraser 2005, s. 216–217

[18]  Fraser 2005, s. 273.

[19] Fraser 2005, s. 266–269

[20] Fraser 2005, s. 269–271.

[21] Fraser 2005, s. 28

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s