60. rocznica polskiego października

24-pazdziernika-1956-gomulka-na-wiecu

24 października 1956 – I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka na wiecu przed Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie, fot. Wikimedia Commons

19 października 1956 roku – w Warszawie rozpoczęło się VIII plenum KC PZPR, na którym wybrać miano na stanowisku I sekretarza. Niedawny więzień polityczny Władysław Gomułka prowadził rozmowy z delegacją radziecka z Nikitą Chruszczowem na czele, która niespodziewanie przyjeżdża do Polski. Jednocześnie w kierunku Warszawy zmierza cześć wojsk radzieckich i oddziałów Wojska Polskiego podległe marszałkowi Rokossowwskiemu a na ich przeciwko opór miały stawić polskie oddziały Wojsk Wewnętrznych podległe Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Sytuacja była dość napięta, groziła interwencja radziecka. Ostatecznie zakończyła zmianą władzy i wyborem Gomułki na I sekretarza. Jej efektami była liberalizacja systemu politycznego i uwolnienie części więźniów politycznych, w tym także duchownych. Polski październik był przełomowym wydarzeniem.

Po śmierci Józefa Stalina 5 marca 1953 roku w ZSRR rozpoczęła się walka o władzę. Nikita Chruszczow po wygraniu wewnątrzpartyjnego starcia z Gieorgijem Malenkowem, Berią i Mołotową został nowym liderem partii KPZR. Mimo to znaczne wpływy miał wciąż jednak Beria, który jako szef służb bezpieczeństwa rozpoczął szereg potężnych reform; starał się przy tym ukryć własne zbrodnie przerzucając odpowiedzialność za nie na zmarłego dyktatora. Jednych z kluczowych decyzji Beria, była amnestia dla ponad mln więźniów oraz rehabilitacja niesłusznie skazanych. Planował także zlikwidować NRD, dążąc w ten sposób do zjednoczenie Niemiec. Swój sprzeciwił wyraził Chruszczow, który rozpoczął kampanie przeciwko Berii, oskarżającego o przygotowywanie rzekomego zamachu stanu.

23 czerwca 1953 roku w Moskwie na posiedzeniu Prezydium KC KPZR został aresztowany powracający z NRD Ławrientij Beria. Został osądzony i stracony wraz z pięcioma bliskimi współpracownikami 23 grudnia 1953 roku. Odsunięcie Berii było ostatnim w historii ZSRR odsunięciem od władzy polityka poprzez egzekucję. Wydarzenia w ZSRR miały również pewien wpływ na początku destabilizacji i odwilż w Polsce.

19 czewca 1953 roku za sprawą Edwarda Ochaba powstała komisja badająca sprawa sprawę aresztowanych marszałka Michała Roli-Żymierskiego i gen. Wacława Komora. Zbadano także kontrwywiad – Informacja Wojskową, która była kierowana przez oficerów radzieckich, w wyniku czego jej szef gen. Dymitr Wozniesieński stracił stanowisko. Zaczęto także prześwietlać aparat bezpieczeństwa. Prawdopodobnie to skłoniło 5 grudnia do ucieczki na Zachód zastępcy szefa X Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego płk. Józefa Światły

5 marca 1954 roku na mocy rozkazu personalnego nr 222 podpisanego przez ministra Stanisława Radkiewicza, zwolniono płk Józefa Różańskiego szefa Departamentu Śledczego jeden z wielu odpowiedzialnych za zbrodnie stalinowskie. Następnie rozwiązano X Departament i zwalniano pierwszych więźniów, w tym Zofie Gomułką żonę Władysław, z która został aresztowany 2 sierpnia 1951 r. podczas urlopu w Krynicy przez płk Światłe. Władysława Gomułkę oskarżono fałszywie o zdradę, współpracę z obcym wywiadem i szpiegostwo. Ponadto zarzucono mu „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Pierwsze głosy domagające się wyjaśnień w sprawie aresztowania Gomułki padły na naradzie centralnego aktywu partyjnego, który odbył się na przełomie listopada i grudnia 1954 roku. Decyzję o zwolnieniu Gomułki władze partyjne podjęły 7 grudnia. Dwa dni później ze stanowiska Ministra BP odwołano Stanisława Radkiewicza. 13 grudnia Władysław Gomułka wyszedł na wolność.

nikita-chruszczow-1961

Nikita Chruszczow (1894 – 1971) radziecki polityk, I sekretarz KC Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) w latach 1953–1964, fot. Wikimedia Commons

25 lutego 1956 roku na 20. Zjeździe delegatów KPZR Nikita Chruszczow wystąpił z referatem „O kulcie jednostki i jego następstwach”, ujawniając liczne zbrodnie reżimu Stalina i potępiając stalinowski model władzy. Referat Chruszczowa był impulsem, który przyspieszył trwający w krajach bloku wschodniego proces destalinizacji – „odwilży” Na zjeździe była także polska delegacja na czele z Bolesławem Bierutem, który nagle zachorował, a następnie zmarł 12 marca w niewyjaśnionych okolicznościach. Śmierć Bieruta przyspieszyła również proces destalinizacji w Polsce, jednocześnie wzmógł się konflikt o władze w kierownictwie PZPR. Na wskutek tarcie politycznych usunięto z władze partii Hilarego Minca i Jakuba Bermana, którzy wraz z Bierutem tworzyli tzw. „Wielką Trójkę”. Ponadto zwolniono jeszcze wcześniej z polecenia Bieruta z więzienia 6 marca 1956 roku gen. Marian Spychalskiego, który przesiedział w więzieniu 7 lat, oskarżono o szpiegostwo i o „odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”. Po pogrzebie Bieruta 14 marca 1956 roku zaplanowano na 20 marca 1956 VI plenum KC PZPR z udziałem Chruszczowa, na którym miano wybrać nowym I sekretarzem KC PZPR. Ostatecznie został nim Edward Ochab. Wkrótce w pismach „Po prostu” i „Nowa Kultura” pojawiły się artykuły, które krytykowały dotychczasowy ustrój, domagano się ukarania funkcjonariuszy odpowiedzialnych za zbrodnie tego okresu zwłaszcza UB

6 kwietnia 1956 roku I sekretarz PZPR Ochaba dokonał o rehabilitacji Gomułki i oczyszczeniu go z zarzutów wrogiej działalności przy jednoczesnym podtrzymaniu krytycznej oceny jego poglądów politycznych. Ogłosił także amnestię dla więźniów politycznych, przede wszystkim dla byłych żołnierzy Armii Krajowej, ale także dla duchownych. 9 maja z Gomułką spotkali się wysłannicy władz partyjnych – członkowie Biura Politycznego Nowak i Mazur. Gomułka w rozmowie stwierdził, że nie wycofa się ze swych wcześniejszych poglądów a kilkanaście dni później w liście do BP zażądał zwrotu legitymacji partyjnej i prawa do wystąpienia na posiedzeniu plenum Komitetu Centralnego.

Tymczasem sytuacja gospodarcza w kraju się pogarszała. Jego kulminacją był 28 czerwca 1956 roku wybuch strajku w Poznaniu robotników z Zakładu m. H. Cegielskiego. Jego powodem było z powodu wycofania się władz państwowych z wcześniej przyjętych zobowiązań m.in. zmiany systemu płac akordowych i organizacji pracy, zwrotu bezprawnie pobranego podatku od wynagrodzeń najlepszych robotników. Protest miał początkowo charakter pokojowy i głownie jego hasłami było postulaty z hasłami: „Chleba i wolności:. Do strajku doszli kolejni robotnicy, nastąpiła radykalizacja nastrojów, a do hasła doszły kwestia polityczne. Doszło do zajęcie gmachów publicznych, rozbito więzienie, podjęto próbę opanowania siedziby Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, gdzie najpierw obrońcy, a później atakujący użyli broni. Do stłumienia strajku wysłano oddziały Wojska Polskiego, KBW i funkcjonariuszy UB. W wyniku krwawego stłumienia strajku: 49 robotników było zabitych i zmarło w wyniku odniesionych ran, co najmniej 239 rannych. Po stronie wojska 8 zabitych i co najmniej 74 rannych.

Po wydarzeniach z Poznania władze partyjne, zdając sobie sprawę z napięć, do których doprowadził stalinizm, kolektywizacja oraz gospodarka planowa, gorączkowo szukały wyjścia z pogarszającej się sytuacji. Partia podziała się na dwie frakcje. Pierwsza z nich „Puławian” wywodzą się ze środowiska inteligenckich, była za liberalizacją systemu władz, a druga „Natolińczyków” wprost przeciwna zmianą systemu, głosząc hasła nacjonalistyczne i antysemickie w celu zdobycia władzy w partii. Obydwie zwalczające się w frakcje w oferowały Gomułce stanowisko premiera co jednak ten konsekwentnie odrzucał dając do zrozumienia, że interesuje go tylko powrót na stanowisko przywódcy partii. Ostatecznie „Puławianie” wsparli kandydaturę Gomułki na I sekretarza KC PZPR.

12 października 1956 roku Gomułka został zaproszony na posiedzenie Biura Politycznego gdzie przedstawił krytyczną analizę sytuacji polityczno-gospodarczej w Polsce. Skrytykował brak skutecznych reform, w tym nieudany plan 6-letni, a także był przeciw kolektywizacji. Wkrótce miały się dobyć 19 października VIII Plenum KC PZPR, na którym miano wybrać nowego I sekretarza parti, a także nowe Biuro Polityczne m.in. bez Konstantego Rokossowskiego marszałka Polski i ZSRR, a także bez udziału radzieckiej delegacji KC KPZR. Atmosfera gęstniała, a Warszawie zbierał się tłum, który przekształcił się w wiec poparcia.

18 października radziecki ambasador w Warszawie Pantelejmon Ponomarienko postanowił poinformować Edwarda Ochaba, że radziecka delegacja ma być na Plenum KC PZPR związku z niepewną sytuacją w Polsce. Odpowiedzi ambasadora stwierdzono, że radziecka delegacja nie jest mile wdziana. Jednocześnie z radzieckich baz w Polsce m.in. z Bornego Sulimowa i Legnicy ruszyły października oddziały Północnej Grupy Wojsk, w kierunku Warszawy. Z Legionowa Kazunia i Modlina także ruszyły oddziału piechoty zmotoryzowanej i czołgów Wojska Polskiego z jednostek w Legionowie, Kazuniu i Modlinie, dowodzone przez oficerów radzieckich, wykonując rozkazy Rokossowskiego, celem wsparcia Północnej Grupy Wojsk. Jednak polskie oddziały przerwały marsz po kilkunastu kilometrach.

ruch-wojsk-radzieckich-w-kierunku-warszawa-1956

Mapa ruchu wojsk radzieckich w kierunku Warszawy w październiku 1956 roku, źródło: P. Cdogni, „Rok 1956”, Prószyński i Ska.

Związku z groźbą interwencji dowódca wojsk obrony wewnętrznej gen. Wacław Komar oraz gen. Włodzimierz Muś, dowódca Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, postawili w stan gotowość jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Publicznego podległe Komitetowi ds. Bezpieczeństwa Publicznego. Oddziały KBW zablokowały wszystkie drogi do Warszawy W samej stolicy obsadzono strategicznie obiekty takie jak: gmach publiczne, Polskie Radio, mosty, lotnisko, centralę telefoniczną, gmachy publiczne, a także zaczęto patrolować ulice.

19 października 1956 roku do Warszawy przybyła radziecka delegacja w składzie: Nikita Chruszczow, Anatas Mikojan, Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz, a także marszałek Iwan Koniew. Delegacja została powitana na lotnisku przez Gomułkę, Ochaba, Cyrankiewicza i Zawadzkiego. Dołączyli później także marszałek Rokossowski oraz radziecki ambasador Ponomarienko. W Belwederze toczyły się burzliwe rozmowy w napiętej atmosferze. Podczas rozmowy Nikita Chruszczow był wściekł, że obrady plenum nie zaproszono delegacji radzieckiej, których zaniepokoiła sytuacja w Polsce. Doczytywano to jako braku szczerości i zradę. Chruszczow miał pogrozić polskiej stronie: „Ten numer wam się niie przejdzie, jesteśmy gotowi do aktywnej interwencji”.

Polacy byli przeciwko radzieckiej delegacji, ponieważ chcieli ingerencji obcej strony w wewnętrzne sprawy. Chruszczow uznał te działania za zagrożenie dla ZSRR i wojsk radzieckich stacjonując w Polsce. Mikojan miał powiedzieć, że „Polska jest ważna stroną obozu socjalistycznego” i jeśli „coś przeszkadza w naszej przyjaźni to naprawimy. Gomułka w rozmowie poruszył kwestia gospodarcze jak wysyłanie węgla kamiennego do ZSRR, a także obecności radzieckich doradców w strukturach dowodzenia Wojska Polskiego, domagając się ich odwołania. Ponadto zwracał się o zwrot mienia zagrabionego i demontażu maszyn na Ziemiach Odzyskanych tuż po wojnie. Pod koniec Gomułka zarzuciła również Chruszczowi Polska ucierpiała w wyniku stalinowskiej polityki, gry torturowano i aresztowano ludzi pod okiem radzieckich śledczych.

Tymczasem do obrad doszła wiadomość o kolejnych ruchach wojsk w kierunku stolicy. Rokossowski tłumaczył, że są to „jedynie manewry wojskowe”. Gomułka kazął Rokossowskiemu, zadzwonić do radzieckiego ministra obrony Georgija Żukowa, aby odwołać wojska. Gomułka uspokoił jednak Chruszczowa, obiecując mu że stosunki między PRL i ZSRR nie ulegną zmianie. Chruszczow wycofał się z wysyłania na stolicę Armii Radzieckiej, popierając program reform Gomułki i jego osobę na stanowisku I sekretarza KC PZPR. Wojska radzieckie i polskie zatrzymały się 150 km od Warszawy.

wiec-i-przemowienie-wladyslawa-gomulki-na-placu-defilad-warszawa-wladyslaw-slawnyagencja-forum

24 października 1956 roku, Warszawa, wiec i przemówienie Władysława Gomułki na Placu Defilad, fot. Władysław Sławny/Agencja FORUM

21 października 1956 roku Władysława Gomułkę oficjalnie wybrano I sekretarzem, a 24 października zjawiłasię placu Defilad na wiecu, które zgromadziło 400 tys. ludzi. Podczas wiecu wygłosił słynne, emocjonalne, 40-minutowe przemówienie zaczynające się słowami „Towarzysze! obywatele! Ludu pracujący stolicy!”, które zyskało mu powszechną sympatię, a którego początek przeszedł później do kultury masowej. Podczas przemówienia na Gomułka potępił stalinizm i zapowiedział reformy mające na celu demokratyzację ustroju. Podczas rozmów polsko-radzieckiech w Moskwie 16-18 listopad, umorzono zadłużenie Polski, unormowano status stacjonowania wojsk radzieckich w Polsce. Postanowiono o repatriacji 30 tysięcy Polaków z ZSRR.

W wyniku „odwilż październikowej” zaszły znaczące zmiany w społeczne. Z Polski wyjechali oddelegowani radzieccy oficerowi służących w Siłach Zbrojnych PRL, w tym także marszałek Konstanty Rokossowski. Wypuszczono na wolność ok. 35 tysięcy niesłusznie osądzonych osób w tym wielu weteranów AK, rehabilitując ok. 1500 więźniów politycznych. Odbyły się procesy niektórych zbrodniarzy z Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego m.in. A. Fejgina, J. Różańskiego i R. Romkowskiego. Doszło także do zmian we władzach państwowych i wojskowych, odwołano z rządu ministrów stalinowskich, do pracy wrócili naukowcy i wojskowi represjonowani w okresie stalinowskim.Unormowano stosunki z Kościołem, wypuszczając z więzień duchownych w tym prymasa Stefana Wyszyńskiego. Na kilka lat wróciła religia do szkół, wznowiono także wydawanie „Tygodnika Powszechnego”

Zmiany zaszły też w kulturze i w sztuce. Odstąpiono od zasad socrealizmu w malarstwie i muzyce. W kinematografii zezwolono na tworzenie dzieł pozbawionych propagandy komunistycznej, co pozwoliło m.in. na powstanie filmów Czarnej serii polskiego dokumentu, jak i wyświetlanie w kinach filmów nie związanych z estetyką socrealizmu. W gospodarce m.in. odrzucono plany kolektywizacje rolnictwa, a w Płocku rozwinięto rafinerii ropy.

Polski październik był przełomowym wydarzeniemw kraju. Zrzucono jarzmo stalinowskiego terroru, a PRL z państwa totalitarnego stał się państwem dyktatorskim z monopartyjnym system władzy. Nie było wówczas pełnych szans nad pełne uniezależnienie się od ZSRR, ale uzyskano większa autonomię w podejmowaniu wewnętrznych spraw. Odwilż trwała krótki. W latach 60-tych nastąpiła pewna stagnacja, która zakończyła się stłumienie strajków na wybrzeżu w grudniu 1970 roku, w wyniku, który Władysława Gomułkę odwołano ze stanowiska I sekretarzy partii, a władze przejął Edward Gierek.

Autor: Jacek Czubacki


Literatura:

Jan Rowiński, Polski październik 1956 w polityce światowej, wyd. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2006

Anita Prażmowska, Władysław Gomułka, wyd. RM, 2016

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s