135. rocznica urodzin Mustafy Kemala Atatürka – twórcy świeckiego i nowoczesnego państwa tureckiego

Musta-faKemal-Ataturk

19 maja 1881 roku urodził się Mustafa Kemal Atatürk, turecki polityk, wojskowy, współtwórca i pierwszy prezydent Republiki Tureckiej. W trakcie I wojny światowej był jednym z ważniejszych dowódców armii Imperium Osmańskiego. Po klęsce w wojnie sprzeciwił się rozbiorom Turcji i stanął na czele wojny o niepodległość. Przeprowadził szereg reform politycznych, gospodarczych i kulturalnych. Zmienił charakter państwa z religijnego na świeckie państwo narodowe. Jego działania dały początek ideologii kemalistycznej.

Mustafa_Kemal_Atatürk_(1918)

Mustafa Kemal Atatürk w 1918 roku, fot. wikimedia commons

Przyszedł na świat w Salonikach. W klasie był najlepszym uczniem, dlatego nauczyciel nadał mu arabski przydomek Kemal (doskonały). Wkrótce najlepszy uczeń stał się też znakomitym oficerem osmańskiej armii. W latach 1908-1909 uczestniczył w rewolucji młodotureckiej, w latach 1911-1912 w wojnie turecko-włoskiej, a w latach 1912-1913 w wojnach bałkańskich.

Podczas I wojny światowej był dowódcą dywizji. W czasie wojny wyróżnił się skuteczną obroną półwyspu Gallipoli przed inwazją wojsk angielsko-australijsko-nowozelandzko-francuskich. Bez wątpienia na tle nieudolnych i słabych władz sułtańskich jawił się jako człowiek opoka. W 1916 roku uzyskał stopień generała i tytuł paszy.

Zwycięstwo rozsławiło imię Mustafy Kemala w Imperium Osmańskim, ale także poza jego granicami, co później zręcznie wykorzystał w celach politycznych. Wystarczy wspomnieć, że w 1917 r. Cesarstwo Niemieckie nadało Mustafie Kemalowi Żelazne Krzyże pierwszego i drugiego stopnia za sukcesy dowódcze, a w 1918 r. otrzymał Królewski Pruski Order Korony. W 1921 uzyskał stopień marszałka. W latach 1921-1922 odparł agresję armii greckiej i doprowadził do rewizji na rzecz Turcji postanowień traktatu w Sevres (1920) i zastąpienia go przez traktat z Lozanny (1923).

Ataturk z żoną Latifa Uşaklıgil

Ataturk z żoną Latifa Uşaklıgil, fot. Daily Sabah

Był związany z kilkoma kobietami, najsławniejszymi z nich były Eleni Karinte, Fikriye Hanım, Dimitrina Kowaczewa i Latifa Uşaklıgil. Ta ostatnia (ubierająca się na wzór zachodni i nowoczesna) była w Turcji najbardziej popularna. Atatürk adoptował trzynaścioro dzieci: chłopca i dwanaście dziewcząt. Spośród nich najbardziej znana jest Sabiha Gökçen, pierwsza kobieta pilot w Turcji i pierwsza na świecie kobieta, która została pilotem myśliwca.

W 1922 stanął na czele ruchu nacjonalistycznego i obalając sułtanat, zakończył epokę Imperium osmańskiego.29 października 1923 roku ogłosił utworzenie Republiki Turcji, a jego rząd został uznany na arenie międzynarodowej. Po proklamowaniu republiki przeniósł stolicę kraju ze Stambułu do centralnie położonej Ankary, będącej wcześniej prowincjonalnym miasteczkiem, a sam został wybrany pierwszym prezydentem Turcji.

Nowy rząd oparł się na wzorcach zachodnich, wzorowanych na rozwiązaniach francuskich, włoskich, szwajcarskich i szwedzkich [1]. Podstawowym celem rządów Kemala było utrzymanie pełnej niezależności kraju, zarówno gospodarczej, finansowej, prawnej, wojskowej, jak i kulturalną [2]. Natychmiast po objęciu urzędu rozpoczął wprowadzanie liberalnych i wolnościowych reform, w ramach których zwesternizował kulturę turecką w stopniu, jaki był nie do pomyślenia zarówno w dawnych czasach osmańskich, jak i podczas rewolucji młodotureckiej. Oprócz tego przeprowadził liczne reformy modernizujące gospodarkę, system prawny i socjalny [3].

Ataturk-1924-Bursa-public

1924 rok,.Bursa, Mustafa Kemal Atatürk przemawiający do tłumu fot. wikimedia commons

Sercem nowej republiki stał się parlament, czyli Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji. Republikanie wprowadzili wolny i egalitarny system wyborczy, co zmieniło się po 1925 roku, gdy Kemal wprowadził w Turcji system jednopartyjny z Republikańską Partią Ludową. Od początku republika stała się celem ataków zwolenników starego reżimu osmańskiego oraz zwolenników nowych ideologii w tym komunizmu czy faszyzmu (obydwie ideologie Kemal odrzucał).

Znacznie ograniczył ingerencję islamu w politykę państwa wprowadzając kodeks karny. 3 marca 1924 zniósł kalifat, zlikwidował Ministerstwo Religii i zamknął szkoły duchowne. Za jego rządów wprowadzono obowiązkowe nauczanie kobiet, a także ustawy gwarantujące im równość społeczną i polityczną, promowano też zachodni styl ubierania się. Dał początek ideologii kemalistycznej.

W ramach kampanii europeizacji prowadzonej od jesieni 1925 roku zachęcał Turków do noszenia nowoczesnych strojów europejskich, które miały zastąpić te zakorzenione w kulturze Bliskiego Wschodu. Do noszenia europejskich strojów na mocy reformy z 1925 roku zobligowani zostali urzędnicy państwowi Reforma ta zezwoliła kobietom nosić stroje odbiegające od sztywnych norm kulturowych islamu. Sam przywódca w prywatnych wypowiedziach opowiadał się przeciwko zasłanianiu twarzy przez muzułmanki oraz poddawał publicznej krytyce islamskich duchownych oraz arystokrację.

Zniesienie kalifatu i inne reformy kulturalne spotkały się z ostrą opozycją ze strony kręgów konserwatywnych, które rozpoczęły ataki na reformatorów. Jeszcze w 1924 roku ortodoksyjny Szejk Said rozpoczął organizację antyrządowej rebelii, do której pozyskał kurdyjskie plemiona. Szejk skrytykował zniesienie kalifatu, przyjęcie kodeksu cywilnego na podstawie wzorców zachodnich, likwidację poligamii i obowiązkowe śluby cywilne. Szejk wraz z innymi przeciwnikami rządu (określanego przez nich jako antyislamski) rozpoczęli rebelię, mającą na celu wprowadzenie szariatu. Siły islamistów zaatakowały m.in. Elazığ i Diyarbakır. Rebelia nie powiodła się i jeszcze w tym samym roku została stłumiona przez siły wierne republikanom.

Część zmian nie spodobała się również niektórym parlamentarzystom. Grupa parlamentarzystów złożyła 8 listopada 1924 roku wniosek o odwołanie z urzędu Kemala, został on jednak odrzucony 148 głosami (18 parlamentarzystów opowiedziało się za jego odwołaniem). 17 listopada grupa parlamentarzystów odłączyła się od Republikańskiej Partii Ludowej i założyła opozycyjną Republikańską Partię Postępową, którą zasiliło 29 parlamentarzystów. Wśród założycieli partii znaleźli się także dotychczasowi najbliżsi sojusznicy prezydenta z okresu wojny o niepodległość. Program gospodarczy Republikańskiej Partii Postępowej był liberalny, przez co kontrastował z socjalizmem państwowym Kemala. Najbardziej znaczącą różnicą był jednak konserwatyzm społeczny i sprzeciw wobec modernistycznej oraz w bardziej ograniczony sposób świeckiej polityki rządu.

W 1926 roku uniemożliwiono zamach na Kemala w Izmirze. Autorem zamachu miał być dotychczasowy sojusznik prezydent, który sprzeciwił się zniesieniu kalifatu. Rząd wykorzystał sytuację do rozprawy z konserwatywną opozycją. Umożliwiło to odkrycie przez sąd powiązań między rebelią islamską a Republikańską Partią Postępową. Kemal wykorzystał ten fakt i zdelegalizował opozycyjną partię [4].

W latach po 1926 roku wprowadził kolejne radykalne reformy, które stanowiły przekreślenie dotychczasowego dziedzictwa Imperium Osmańskiego. Kemal jako pierwszy przywódca w świecie islamu dokonał oddzielenia prawa islamskiego od świeckiego, co uczynił 4 października 1926 roku wprowadzając wzorowany na szwajcarskim kodeks cywilny, w którym prawa kobiet i mężczyzn w sprawach takich jak dziedziczenie i rozwód zostały zrównane.

Okres jego rządów był też okresem rozwoju kultury tureckiej. Sam Kemal uważał że „kultura jest podstawą Republiki Tureckiej” [7]. W 1927 roku otworzył Muzeum Sztuki i Rzeźby, w którym znalazł się szereg rzeźb, które dotychczas w islamskiej Turcji były wykonywane bardzo rzadko (w islamie były one uważane za bałwochwalstwo). W połowie lat 20. przeprowadził dalszą reformę edukacyjną, która zakładała upaństwowienie szkół.

Wśród przeprowadzonych reform prawnych i społecznych na uwagę zasługują m.in. wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego, alfabetu łacińskiego, oczyszczenie języka tureckiego ze słów pochodzenia arabskiego i wprowadzenie nazwisk, sam Mustafa Kemal wybrał dla siebie nazwisko: „Atatürk”, czyli „Ojciec Turków”, którego nie wolno było nosić żadnemu innemu Turkowi.

Ataturk-September_20,_1928

20 września 1928 roku, Kayseri, turecki prezydent Mustafa Kemal Atatürk prezentujący nowy turecki alfabet, fot. wikimedia commons

11 sierpnia 1930 roku przywrócił system wielopartyjny. W ramach tej polityki powstała Liberalna Partia Republikańska stanowiąca centrową opozycję wobec reform Atatürka. Partia okazała się jednak słaba i już w listopadzie 1930 roku dokonała samorozwiązania. Bardziej trwały okres wielopartyjności rozpoczął się w Turcji dopiero w połowie lat 40. W 1933 roku w ramach reformy edukacyjnej zarządził reorganizację Uniwersytetu Stambulskiego który został przekształcony w nowoczesną instytucję. Na jego polecenie przetłumaczono na język turecki Koran, co odbyło się nie bez protestów ortodoksów religijnych.

5 grudnia 1934 roku Turcja w pełni zrównała kobiety i mężczyzn w prawach politycznych (przed kilkoma innymi europejskimi państwami). W wyborach do parlamentu z 1935 roku spośród łącznie 395 parlamentarzystów 18 było płci żeńskiej (w porównaniu do np. 9 kobiet spośród 615 członków brytyjskiej Izby Gmin czy 6 spośród 435 w Izbie Reprezentantów Stanów Zjednoczonych

Mustafa Kemal rozpoczął proces tworzenia małych i dużych przedsiębiorstw na większą skalę oraz kształtowanie warstw społecznych, które praktycznie nie istniały w czasie Imperium Osmańskiego. Głównym problemem polityki gospodarczej tego okresu było opóźnienie w rozwoju instytucji politycznych. Politykę ekonomiczną wraz z Kemalem opracowywał İsmet İnönü. Obydwaj działacze przyjęli dla Turcji kurs kontroli gospodarki przez państwo, zrównoważonego rozwoju i eliminacji obcego kapitału [5].

Według niektórych autorów Atatürk stworzył system gospodarczy będący trzecią drogą pomiędzy socjalizmem, a kapitalizmem [6] W okresie kemalistowskim dużemu rozwojowi uległa branża tytoniowa dotychczas kontrolowana przez spółki francuskie. Kemal przeprowadził ich nacjonalizację, zwiększając tym samym dochody Turcji z eksportu tej rośliny. W 1929 roku do kraju dotarł wielki kryzys, na który Kemal zareagował dalszym zwiększeniem kontroli państwa nad gospodarką, utworzeniem banku centralnego i wprowadzeniem kontroli nad kursami walut.

MustafaKemalAtaturk-1

Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938), fot. wikimedia commons

Sam Kemal po zakończeniu kryzysu stopniowo z etatyzmu przesunął się w stronę większego liberalizmu gospodarczego, co spowodowane było po części działaniami opozycyjnej Liberalnej Partii Republikańskiej a w 1932 roku mianował ministrem gospodarki liberalnego ekonomistę Celâla Bayara; on też w październiku 1937 roku został przez niego mianowany premierem rządu. Bayar zyskał po śmierci Kemala jeszcze większe wpływy i w 1939 roku otworzył gospodarkę na Zachód, podpisując traktaty ekonomiczne z Francją i Wielką Brytanią (co było zresztą pierwszym krokiem do sojuszu z tymi państwami).

Sukcesami ekonomicznymi Kemala było m.in. utworzenie w 1925 roku Tureckiego Stowarzyszenia Lotniczego (poprzez jego dyrektywę), budowa w 1935 roku zakładów bawełnianych, uruchomienie rok później fabryki samolotów (gdzie powstały pierwsze tureckie samoloty – Nu D.36 i Nu D.38) oraz budowa przemysłu samochodowego. Dzięki jego reformom Turcja do połowy lat 30. wkroczyła na ścieżkę rozwoju charakterystyczną dla społeczeństw przemysłowych Europy Zachodniej, zachowując przy tym gospodarczą stabilność [8].

Politykę zagraniczną Atatürka określało jego motto pokój w kraju, pokój na świecie. By zapewnić krajowi pokój, władze dążyły do wygaszania konfliktów z państwami ościennymi. Celem tej polityki było skupienie się na polityce wewnętrznej, gospodarczej i kulturalnej kraju. Stanowisko Atatürka wywarło olbrzymi wpływ na historię Turcji w XX wieku i przyczyniło się do rozpowszechnienia w społeczeństwie tureckim silnych nastrojów izolacjonistycznych i pacyfistycznych.

Turcja za jego rządów ponadto utrzymywała przyjazne relację z Polską. II RP była jednym z pierwszych krajów, który uznała istnienie Republiki Tureckiej. 23 lipca 1923 roku podpisano Traktat Przyjaźni pomiędzy Polską a Turcją. Do dziś nie został on uchylony. Ciekawostką związaną z Atatürkiem jest też jego wizyta w Adampolu (obecnie Polonezköy) w 1937 roku. Polscy mieszkańcy witali go zgodnie z tradycją słowiańską chlebem i solą, a przed rezydencją burmistrza, pośród drzew zjadł śniadanie z całą wsią, dyskutując o problemach rolniczych [9]. Na widok jednego z Adampolskich ogrodów Atatürk powiedzieć miał:

„To ja takiego miejsca właśnie szukam. […] W sam raz miejsce dla mnie[10]”

Mustafa Kemal Ataturk był twórcą ideologii Kemalizmu (Atatürkçülük), którabazuje na tzw. „sześciu strzałach” (Altı Ok), Program ten został przyjęty przez rządzącą Republikańską Partię Ludową w 1931 roku, a w 1937 roku punkty te włączono do tureckiej konstytucji. W imię tych zasad doszło do czterech interwencji wojskowych w Turcji: 1960, 1971, 1980 i 1997 roku.  Sama ideologia odnosi się nie tylko do przeszłej i teraźniejszej polityki Turcji, lecz określa także ład społeczny i zasady życiowe, którymi powinien się kierować każdy obywatel Turcji. Do zasad tych należą:

– republikanizm (Cumhuriyetçilik)

– równość, rządy ludu (Halkçılık). Kemalizm jest przeciwko podziałowi klasowemu i wiążącymi się z nim przywilejami. Rządy pochodzą od ludu i dlatego mają wyrażać wolę ludu.

– sekularyzm (Laiklik). Definiowany jako wyłączenie religii z organów politycznych państwa. To pojęcie zawarte jest w postulatach rewolucji młodotureckiej.

– reformizm (Devrimcilik). Zakłada unowocześnienie struktur państwa, przedkłada formę funkcjonalną nad tradycyjną. Nieustająca rewolucja. Otwarcie na rozwój i nowe ideologie.

– nacjonalizm (Ulusçuluk). Nacjonalizm formułowany przez Atatürka nie miał charakteru faszystowskiego, zakładał powszechny dostęp każdego obywatela Turcji do dóbr intelektualnych i kulturowych. Miał jednoczyć naród i umacniać tożsamość. Wszyscy obywatele są równi, bez względu na wyznawaną religię czy pochodzenie etniczne.

– etatyzm (Devletçilik). Interwencja państwa w gospodarkę.

Kemalizm głosi równość każdego obywatela. Kształtuje tożsamość narodową i nakazuje wzajemną samopomoc obywateli. Tureccy politycy muszą kierować się kemalizmem powszechnie rozumianym jako dobro narodu i obywateli, zarzucenie działania niezgodnego z duchem kemalizmu jest poważnym oskarżeniem, a jego udowodnienie politykowi jest równoznaczne z wydaleniem ze struktur rządowych.

Zgodne z duchem kemalizmu jest to, by każda przedsiębiorczość, działalność gospodarcza, prowadzona była nie tylko w celu wzbogacenia podmiotu, ale także miała wartości społeczne. Za powszechny obowiązek uznaje się więc wspieranie bądź prowadzenie inicjatyw charytatywnych. Budowane są między innymi sierocińce, domy dziecka, pensjonaty, schroniska dla bezdomnych.

W ciągu 1937 roku zdrowie Atatürka zaczęło się pogarszać. Na początku 1938 roku udał się do Stambułu na leczenie, gdzie zdiagnozowano marskość wątroby.

Pogrzeb Mustafy Kemala Atatürka.

Pogrzeb Mustafy Kemala Atatürka.

Mustafa Kemal Pasza zmarł 10 listopada 1938 r. w Pałacu Dolmabahce w Stambule o godzinie 9:05 (wszystkie zegary w tym obiekcie zatrzymano, by oddać hołd ukochanemu wodzowi i ojcu narodu tureckiego). Uroczystości pogrzebowe trwały kilka dni.

Po trzydniowym wystawieniu na widok publiczny, trumnę przewieziono do Parku Gülhane w takt marsza żałobnego Fryderyka Chopina. Następnie krążownik zabrał ją do Izmiru, skąd koleją przewieziono ją do Ankary.

Anitkabir

Anitkabir – mauzoleum Mustafy Kemala Ataturka w Ankarze , fot. wikimedia commons

Złożono ją w Muzeum Etnograficznym, skąd w 1953 przeniesiono do mauzoleum. Obecnie jest pochowany w ogromnym mauzoleum w Ankarze, gdzie znajduje się też jego muzeum.

Tombe_de_Ataturk

Sarkofag Mustafy Kemala Ataturka w Mauzoleum, fot. wikimedia commons

Pomimo radykalnych świeckich reform pozostaje postacią popularną w świecie islamskim. Pamiętany jest jako twórca w pełni niepodległego państwa i zwycięzca w walce z zachodnim imperializmem.. Szczególnym szacunkiem darzony jest w Turcji, gdzie jego imię nosi wiele instytucji publicznych (m.in. port lotniczy Stambuł-Atatürk, most Atatürka, Atatürk Olimpiyat Stadyumu, zapora Atatürka), istnieje duża liczba jego pomników.

Jego portret znajduje się we wszystkich budynkach publicznych, w tym w szkołach, jak również w podręcznikach szkolnych, banknotach czy domach wielu tureckich rodzin. Do tej pory minutą ciszy powszechnie czczona jest rocznica jego śmierci (09:05 10 listopada). W 1951 roku rząd Partii Demokratycznej wprowadził prawo zakazujące obrażania jego pamięci, które jest współcześnie w Turcji surowo przestrzegane.


Literatura:

Alexander Jevakhoff, Kemal Atatürk. Droga do nowoczesności, Wydawnictwo: Dialog, 2004

Feroz Ahmad, The Making of Modern Turkey. London; New York: Routledge, 1993

Yüksel Atillasoy, Atatürk: First President and Founder of the Turkish Republic. Woodside, NY: Woodside House, 2002

Çağatay Emre Doğan, Formation of Factory Settlements Within Turkish Industrialization and Modernization in 1930s: Nazilli Printing Factory (in Turkish). Ankara: Middle East Technical University, 2003

Patrick  Kinross,  Atatürk: The Rebirth of a Nation. London: Phoenix Pres, 2003

Patrick Kinross, The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. New York: Morrow, 1979

Jacob M.Landau, Atatürk and the Modernization of Turkey. Boulder, Colorado: Westview Press, 1983

Przypisy:

[1] Mango, Atatürk, s.394

[2] Gerd Nonneman, Analyzing Middle East foreign policies and the relationship with Europe, Published 2005 Routledge, s. 20

[3]  M. Sükrü Hanioglu (9 maja 2011). Ataturk: An Intellectual Biography. Princeton University Press. s. 55

[4] Touraj Atabaki, Erik Jan Zürcher, 2004, Men of Order: authoritarian modernization under Atatürk and Reza Shah, I.B.Tauris, s. 207

[5]  Huntington, Political Order in Changing Societies, s.347–357

[6] Mango, Atatürk, 478

[7] Atillasoy, Atatürk: first president and founder of the Turkish Republic, s.15

[8] Eastham, The Turkish Development Plan: The First Five Years, s.132–136

[9] Starowicz A, Adampol (Polonezköy) Przykład przyjaźni polsko tureckiej i pokojowego współistnienia chrześcijan i muzułmanów, s. 7.

[10] Koniecka A., Polska po turecku, VIP Biznes & Styl (nr 5/6) 01.05.2013, Polska po turecku, s. 82.

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s