100. rocznica tajnego układu Sykes-Picot. Podział stref wpływów na Bliskim Wschodzie

Sykes Picot

Na zdjęciu widoczni: Mark Sykes (1879 – 1919) I François Georges-Picot (1870 – 1951), fot. Pinterest

16 maja roku 1916 roku zawarto tajny układ Sykes-Picot pomiędzy rządami Wielkiej Brytanii i Francji, w którym po zakończeniu I wojny światowej dokonały rozbioru Imperium Osmańskiego, dzieląc Bliski Wschód na strefy wpływów. Sygnatariuszami był brytyjski dyplomata Mark Sykes oraz francuski François Georges-Picot. Granice zostały wytyczone tak, by jak najlepiej służyły interesom obu państw. Stref wytyczano sztucznie, nie biorąc pod uwagę różnic etnicznych oraz religijnych. Ma to do dzisiaj swoje katastrofalne skutki. Bliski Wschód targają ciągłe konflikty zbrojne.

Podczas I wojny światowej trzy mocarstwa: Wielka Brytania, Francja oraz carska Rosja potajemnie ustaliły podział innych mocarstw: Austro-Węgier, cesarstwa Niemiec oraz Imperium Osmańskiego, gdy zostaną pokonane. Dwaj dyplomaci brytyjski Mark Sykes oraz francuski François Georges-Picota w imię swoich rządów postanowili zawrzeć traktat nazwany później ich nazwiskami, w którym ustalili wstępny podział Bliskiego Wschodu. Negocjacje trwały od listopada 1915 roku do marca 1916 roku, a układ podpisano 16 maja 1916 roku. Układ Sykes-Picot w swoich założeniach dzielił Bliski Wschód na pięć stref:

– strefę administrowaną bezpośrednio przez Francję, obejmującą Liban, rejon Adany (Cylicję) i wybrzeże syryjsko-libańskie;

– strefę zależną bezpośrednio od Wielkiej Brytanii, obejmującą Dolną Mezopotamię;
strefę A, złożoną z dzisiejszej Syrii i rejonu Mosulu, w której uznaje się suwerenność arabską, ale która znajdowałaby się pod protekcją Francji;

– strefę B, rozciągającą się od granicy z Egiptem aż po Irak, również obiecaną niezależnemu państwu arabskiemu lub konfederacji państw arabskich, ale będącą pod protekcją Wielkiej Brytanii;

– strefę złożoną z terytorium palestyńskiego od Morza Śródziemnego aż po Jordanię, która znajdowałaby się pod kontrolą międzynarodową, z wyjątkiem portów w Hajfie i Akce, przeznaczonych dla Wielkiej Brytanii.

Sykes_Picot_Agreement_Map_signed_8_May_1916

Oryginalna mapa umowy Sykes-Picot 1916, źródło: Royal Geographical Society/wikimedia commons

Brytyjczycy kierowali się głownie interesami ekonomicznymi. Przyporządkowali Irak z polami naftowymi oraz Palestynę jako kolonię, w której postanowili osiedlić ludność żydowską. Ich strefa wpływów rozciągała się od Palestyny, poprzez Izrael, Jordanię, Irak, aż po Kuwejt.

Francja była podzielona na dwa obozy: zwolenników oraz przeciwników kolonizacji. W tajnym układzie przyjęto postawę ekspansji ekonomicznej, kulturowe oraz politycznej. Francja przejęła Liban i Syrię, gdzie chrześcijanie stanowili połowę ludności. Jednak nie wprowadzono wielu wcześniejszych ustaleń, m.in. Brytyjczycy byli przeciwko uznaniu Palestyny za strefę międzynarodową..

Po zakończeniu I wojny światowej istniała pilna potrzeba uregulowania stref wpływów i granic państwowych na całym Bliskim Wschodzie. Podczas spotkania alianckiej Rady Czterech w 1919 brytyjski premier David Lloyd George oświadczył, że podstawą porozumienia musi być umowa Fajsal-Weizmann zawarta pomiędzy przywódcą ruchu syjonistycznego Chaimem Weizmannem i emirem Fajsalem I. Przy czym dla społeczności żydowskiej na Bliskim Wschodzie niezwykle ważnym były brytyjskie obietnice utworzenia w Palestynie „żydowskiej siedziby narodowej” zawarte w deklaracji Balfoura z 1917 roku.  Natomiast dla społeczności arabskiej niezwykle ważną była korespondencja prowadzona podczas I wojny światowej pomiędzy brytyjskim Wysokim Komisarzem Egiptu Sir Henry McMahonem a Szarifem Mekki Husajnem

sir Henry McMahon i Szarif Husajn

Na zdjęciu Szarif Hussajn bin Ali (1853/1854 – 1931) i Sir Arthur Henry McMahon (1862 – 1949), fot. wikimedia commons

Korona brytyjska zgodziła się wówczas „poprzeć arabskie dążenia niepodległościowe” w Imperium osmańskim. W zamian Arabowie przyłączyli się do wojny przeciwko Turkom. Na podstawie tych dwóch, częściowo sprzecznych z sobą obietnic, zarówno Żydzi, jak i Arabowie byli przekonani, że Wielka Brytania obiecała im utworzenie niepodległego państwa w Palestynie. Mocarstwa zachodnie były jednak związane odrębną umową Sykes-Picot zawartą w 1916 pomiędzy Wielką Brytania a Francją. Dzieliła ona Bliski Wschód na pięć stref wpływów należących do Brytyjczyków i Francuzów, przy czym zakładano utworzenie obszaru, na którym miało powstać niezależne państwa arabskie. Postępując w zgodzie z tym porozumieniem wojska brytyjskie nie zajęły syryjskich miast: Damaszku, Hims, Hama i Aleppo. Otworzyło to drogę do wzrostu nastrojów panarabskich i aspiracji do utworzenia niepodległego państwa arabskiego.

Treść tajnego porozumienia została publicznie ujawniona przez Lwa Trockiego, komisarza ludowego spraw zagranicznych Rosji Sowieckiej 23 listopada 1917 roku, a trzy dni później treść uzgodnień opublikował w Manchester Guardian. Granice Bliskiego Wschodu, były zarysowane w taki sposób przez Brytyjczyków i Francuzów, że nie tylko zredukowały obietnice złożone szarifowi Husajnowi, ale również wyłączyły Palestynę spod jakiejkolwiek kontroli arabskiej. Wywołało to wściekłość Arabów, ale Brytyjczycy i Francuzi nie zareagowali. Jest to postrzegany przez wielu jako punkt zwrotny w stosunkach Arabów z Zachodem

W lipcu 1919 syryjski Kongres Narodowy odmówił uznania jakiegokolwiek prawa francuskiego rządu nad którąkolwiek częścią terytorium Syrii. Wezwał Francję do uznania niepodległości Syrii, gdyby zaś mocarstwa uznały, że konieczne jest powierzenie jednemu z aliantów mandatu nad tym terytorium, prosił, by były to Stany Zjednoczone lub Wielka Brytania. Francja i Wielka Brytania były jednak zdecydowane podzielić strefy wpływów na Bliskim Wschodzie zgodnie z umową Sykes-Picot.

Emir Fajsal starał się prowadzić umiejętną i wyważoną politykę zagraniczną, dlatego 6 stycznia 1920 parafował umowę z francuskim premierem Georges Clemenceau, który uznał „prawo Syryjczyków do zjednoczenia się, aby rządzić swoim niepodległym państwem”. Kongres ogłosił 8 marca 1920 w Damaszku powstanie niepodległego Królestwa Wielkiej Syrii. Emir Fajsal I został ogłoszony królem Wielkiej Syrii, w skład której miały wejść: Syria, Palestyna, Liban i północna część Mezopotamii. Brat Fajsala, Zajd został ogłoszony regentem Mezopotamii.

W dniach 19-26 kwietnia 1920 roku w mieście Sanremo we Włoszech odbyła się konferencja. Wzięli w niej udział przedstawiciele czterech głównych sprzymierzonych mocarstw biorących udział w I wojnie światowej. Wielką Brytanię reprezentował premier David Lloyd George, Francję reprezentował premier Alexandre Millerand, Włochy reprezentował premier Francesco Saverio Nitti, a Japonię ambasador K. Matsui. Celem konferencji było określenie mandatów Ligi Narodów w celu pokojowego administrowania byłymi ziemiami Imperium osmańskiego na Bliskim Wschodzie.

Wielka Brytania i Francja zgodziły się uznać tymczasową niepodległość Syrii i Mezopotamii, przy czym Francja miała objąć mandat w Syrii, a Wielka Brytania w Mezopotamii i Palestynie. Władze mandatowe miały udzielić pomocy administracyjnej do czasu osiągnięcia pełnej samowystarczalności przez nowe państwa.

edmaps.com Rand Mcnally

1926 rok, mapa Turcji i Bliskiego wschodu, źródło edmaps.com/Rand McnNally

Decyzje konferencji w San Remo najsilniej uderzyły w Syryjczyków, niszcząc ich nadzieje na niepodległość i jedność narodową. Wywołało to falę protestów i demonstracji. Mimo to w czerwcu 1920 roku wojska francuskie wkroczyły do Królestwa Wielkiej Syrii, rozbijając wojska syryjskie w bitwie pod Majsalun (23 lipca 1920 r.). W konsekwencji tego nastąpiło podzielenie terytorium Wielkiej Syrii pomiędzy francuski Mandat Syrii i Libanu i brytyjski Mandat Palestyny. Arabski rząd w Damaszku został obalony, a król Fajsal I zmuszony do wyjazdu do Palestyny, a stamtąd do Europy. Walki z syryjskimi oddziałami powstańczymi trwały jeszcze do 1923. Brytyjczycy postanowili następnie, że Fajsal będzie rządził brytyjskim terytorium mandatowym w Iraku.

Po zakończeniu II wojny światowej, rozpoczął proces dekolonizacji. Kraje dotychczas będące dotychczas pod wpływami brytyjskimi i francuskimi zaczęła odzyskiwać niezależność: Syria, Irak, Jordania i Liban. Jednak granicy nie uległy zmianie. W jednym w państwie w Iraku żyli ze sobą szyici z sunnitami, a w Syrii sunnici i alawici. Palestyńczycy byli podzieleni w dwóch państwach w Jordanii i Palestynie. Wszystkie kraje dążyły w różny sposób do zjednoczenia ze względu na wspólną kulturę, język oraz tradycje. Jednak te plany spełzły na niczym.

Powstanie Izrael 14 maja 1948 roku, skomplikowało sytuację na Bliskim Wschodzie oraz w samej Palestynie, Palestyńczycy stracili część swoich ziemi oraz państwowość. Do dzisiaj twa spór izraelsko-palestyński. Kurdowie to jeden z narodów, który pozostaje wciąż bez swojego państwa.

Obecne granice na Bliskim Wschodzie nie odzwierciedlają, więc ukształtowany porządek w ciągu tysiąclecia, lecz rezultatem chwilowych interesów Francuzów i Anglików w pierwszych dekadach XX wieku. Wiele Arabów uważa układ Sykes-Picot za przjewa zachodniego imperializmu. Państwa Zachodu próbują z korzyścią dla siebie kształtować historię Bliskiego Wschodu dłużej niż od stulecia, lecz kończy się to fatalnym skutkiem. To wywołana przez USA wojna w Iraku, która runęła jak kostka domina poruszyła lawinę. Tego przykładem jest wciąż trwająca wojna domowa w Syrii i walka z tzw. Państwem Islamskim. W tym konflikcie Kurdowie być może będą mieć w końcu szansę zyskać swoją państwowość Paradoksem tego konfliktu są granice PI, które pokrywają się z niebieską linią, gdzie oznaczoną francuską strefę wpływów wedle umowy Sykes-Picot.


Litertaura:

David Fromkin,  A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East. New York: Owl, 1989

Erik Jan Zürcher, Turkey: A Modern History. I.B.Tauris, 2004

Isaiah Friedman, The Question of Palestine. Transaction Publishers, 1992

James Barr, A Line in the Sand: Britain, France and the Struggle That Shaped the Middle East. Simon & Schuster, 2012

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s