Dodaj komentarz

100. rocznica irlandzkiego „Powstania wielkanocnego”

Easter -Rising-1916

Irlandczycy na barykadach, fot. Pinterest

24 kwietnia 1916 wybuchło – w drugi dzień świąt wielkanocnych w Dublinie w Irlandii, wybuchło antybrytyjskie Powstanie Wielkanocne (irl. Éirí Amach na Cásca, ang. Easter Rising). Powstanie trwające sześć dni w samo w sobie było klęską. W czasie walk zginęło 116 brytyjskich żołnierzy, 16 irlandzkich policjantów, a po stronie powstańców 64 osoby. Śmierć poniosło również 220 irlandzkich cywili. Powstanie spowodowało, również wielkie zniszczenia miasta oraz wywołało fale represje ze strony brytyjskich władz. Aresztowano ponad 3 tys. osób niezwiązanych ze zrywem. To z kolei wywołało radykalizacja postawy Irlandczyków, która przyczyniła się potem do odzyskania niepodległości.

Od XII wieku rozpoczęła się wielowiekowa angielska dominacja w Irlandii. Przez ten okres Irlandczycy przechodzili trudny okres, doznając wiele krzywd. W XVII wieku rozpoczęto zasiedlanie Irlandii przez ludność angielską i szkocką, a ziemie dla osadników zdobywano, usuwając z nich właścicieli irlandzkich. W okresie tym miały miejsce wielokrotnie różnego rodzaju powstania i wojny przeciwko angielskiej dominacji m.in. krwawo stłumiono irlandzkie powstanie przez Olivera Cromwella w latach 1641-1652.

Na podstawie dokumentu tzw. Act of Union podpisanego w 1800 roku Irlandia stała się częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. W rezultacie aktu Irlandia straciła swój parlament w Dublinie i zarządzana była z Londynu. To nie był koniec nieszczęść. W latach 1845-1849 w Irlandii z powodu zrazy miał miejsce Wielki głód. Populacja Irlandii zmniejszyła się wówczas o 20% (1 mln osób), doszło również do wielkiej fali emigracji – Irlandię opuściły 2 000 000 osób. Dalej miał miejsce represje, w tym celu grupy irlandzkich nacjonalistów na różne sposoby próbowały przeciwstawiać się tej sytuacji.

Niektórzy umiarkowani nacjonaliści opowiadający się za samodzielnymi rządami (ang. home rule), a inni z kolei optowali za pozostaniem w unii z Wielką Brytanią jednak domagali się dla Irlandii pewnego rodzaju samorządu. Podejmowane na tę rzecz szereg starań, jednak wybuch I Wojny Światowej zawiesił prace nad odpowiednimi ustawami.

Gdy wybuchła I wojna światowa, niepodległościowe Irlandzkie Bractwo Republikańskie, podjęło decyzję o zwróceniu się o pomoc do Niemiec, przeciwnika wojennego Wielkiej Brytanii. Podczas wizyty w Niemczech, w kwietniu 1915 roku były brytyjski konsul w Wolnym Państwie Kongo i Brazylii Roger Casement oraz działacz Bractwa Joseph Plunkett przedstawili projekt desantu niemieckiego korpusu ekspedycyjnego na wybrzeżu Irlandii i jednoczesnego wybuchu powstania antybrytyjskiego w Dublinie. Bractwo powołało w Dublinie tajny komitet, który miał przygotować plany powstania. W jego skład weszli Tom Clarke, Sean MacDermott, Patrick Pearse, Plunkett, Eamonn Ceantt, James Connolly i Thomas MacDonagh.

connoly-pearse

Dwaj z głównych przywódców powstanie wielkanocnego Patrick Pearse oraz James Connolly, fot. wikimedia commons

Pomoc niemiecka nigdy nie dotarła do Irlandii. Statek „Libau”, zamaskowany jako norweski statek „Aud”, który płynął z bronią na wyspę, nie zdołał skontaktować się z konspiratorami, a gdy został przechwycony przez Royal Navy, załoga zdecydowała się go zatopić. Roger Casement, który dostał się do Irlandii na pokładzie niemieckiego okrętu podwodnego U-19, został aresztowany od razu po zejściu na brzeg, 21 kwietnia 1916. Został oskarżony o zdradę i stracony w sierpniu 1916 roku.

Wczesnym rankiem, w drugi dzień świąt wielkanocnych, 24 kwietnia 1916 roku, tysiąc dwustu powstańców, należących do dwóch irlandzkich organizacji paramilitarnych, Irlandzkich Ochotników Eoina MacNeilla i Armii Obywatelskiej Jamesa Connolly’ego, opanowali gmach dublińskiej poczty oraz wiele innych budynków w mieście i proklamowali utworzenie Republiki Irlandii, której prezydentem został Patrick Pearse, a przywódcą wojskowym Jamesa Connolly’ego

Easter_Proclamation_of_1916

Tekst proklamacji odczytanej przez Pearse’a przed gmachem poczty, źródło: wikimedia commons

Powstańcom jednak nie udało się zdobyć zamku w Dublinie, symbolu brytyjskiej władzy nad Irlandią, mimo że był słabo strzeżony. Oparł im się także budynek uczelni Trinity College w centrum miasta, broniony przez grupkę unionistycznie nastawionych studentów. Nie udało się też zająć żadnej z dwóch stacji kolejowych oraz dublińskiego portu. Powstańcy nie zyskali również poparcia ludności miasta. Zwykli Irlandczycy początkowo byli w większości zdezorientowani powstaniem. Nie spodziewali się jego wybuchu i nie byli w stanie opowiedzieć się po żadnej ze stron.  W dwóch różnych miejscach doszło do wymiany ognia, gdy mieszkańcy Dublina próbowali zaatakować rebeliantów i rozebrać ich barykady. Gdzie indziej powstańcy zmuszeni byli użyć kolb karabinów, by rozgonić niechętny im tłum.

Easter -Rising-1916-2

Irlandczycy na barykadach, fot. Pinterest

Brytyjczycy byli zaskoczeni wybuchem powstania i totalnie nieprzygotowani do jego pacyfikacji. Pierwszego dnia doszło tylko do kilku potyczek na ulicach miasta. Brytyjski Lord Namiestnik Irlandii Ivor Guest wprowadził 25 kwietnia stan wojenny i przekazał władzę w ręce generała Williama Henry’ego Lowe’a. Lowe miał tylko 1269 żołnierzy w mieście i nie był pewny jakimi siłami dysponują Irlandczycy. Ponieważ węzły komunikacyjne pozostały w rękach brytyjskich, z Anglii oraz z garnizonów w Curragh i Belfaście szybko sprowadzono posiłki. Do końca tygodnia w Dublinie było już 16 tysięcy żołnierzy brytyjskich. Oprócz nich Brytyjczycy mieli w arsenale statek patrolowy „Helga” oraz wsparcie artyleryjskie.

37971-04  British Troops.  Obligatory Credit - CAMERA PRESS/ILN.  Manning the barricades: Archive image of a barricade across Talbot Street, Dublin, manned by British soldiers in an effot to quell the insurrection of Irish nationalists during the Easter Rising of 1916.  1916

Kwiecień 1916 roku. Dublin brytyjscy żołnierze na barykady na Talbot Street. Fot. Camera Press/ILN.

W środę, 26 kwietnia „Helga” ostrzelała budynek Liberty Hall, uznawany za siedzibę rebeliantów. Brytyjczycy skupili się na ostrzeliwaniu pozycji irlandzkich, nie paląc się do bezpośredniego szturmu. Różnica sił stawiała jednak Irlandczyków na straconej pozycji. 29 kwietnia, nie mogąc utrzymać budynku poczty, rebelianci ewakuowali siedzibę do budynku na Moore Street. Na Moore Street nie widząc możliwości dalszego oporu podjęto decyzję o kapitulacji.

Budynek poczty był jedyną z głównych pozycji powstańczych siłą zdobytych przez wojska brytyjskie. Pozostałe poddały się, gdy dotarł do nich wydany przez Pearse’a rozkaz kapitulacji. Pojedyncze walki trwały do niedzieli, gdy o upadku powstania dowiedziały się wszystkie posterunki rebeliantów. Do Dublina przybył właśnie nowy dowódca wojsk brytyjskich, generał John Maxwell, akurat by odebrać kapitulację Irlandczyków.

Obie strony traktowały cywili bezpardonowo, strzelając do nich gdy odmówili wykonania rozkazów, bądź nie zatrzymywali się na żądanie. Doszło do dwóch przypadków, gdy brytyjscy żołnierze dokonali egzekucji na cywilach. Śmierć w ten sposób poniosło łącznie 21 Irlandczyków, w tym pacyfista i bojownik o równouprawnienie kobiet Francis Sheehy-Skeffington.

Zasięgu powstania nie udało się też rozszerzyć poza Dublin. Do jedynego wystąpienia na dużą skalę doszło w miejscowości Ashbourne, gdzie 60 rebeliantów opanowało koszary policji irlandzkiej i budynek poczty. I oni skapitulowali, gdy nadeszły informacje o upadku Dublina. W innych miejscach oddziały powstańcze, tak szybko jak się zebrały, tak i się rozpierzchły. Łącznie w wyniku tygodnia walk zginęło 116 brytyjskich żołnierzy i 16 irlandzkich policjantów. Wśród rebeliantów było 64 zabitych. Śmierć poniosło również 220 irlandzkich cywili.

zniszczony-dublin-po-powstaniu-wielkanocnym-1916

Kwiecień 1916 roku. Zniszczony Dublin po powstaniu wielkanocnym, fot. irishcentral.com

Po upadku powstania powszechne było wydawanie ukrywających się rebeliantów Brytyjczykom. W wielu kręgach powstańcy zyskali jednak jeśli nie sympatię, to co najmniej uznanie i szacunek z powodu odwagi z jaką chwycili za broń.

wzieli do niewoli irlandczycy po upadku powstania

Irlandczycy wzięci do niewoli po upadku powstania wielkanocnego, fot. Pinterest

Brytyjczycy aresztowali 3430 mężczyzn i 79 kobiet. Większość z nich szybko wypuszczono, jednak dziewięćdziesiąt osób zostało skazanych na śmierć poprzez rozstrzelanie. Wykonano 15 wyroków. Przed pluton egzekucyjny między 3 a 12 maja 1916 roku trafili Clarke, MacDermott, Pearse, Plunkett, MacDonagh, Ceannt i Connolly. Egzekucje przywódców, wywołały oburzenie nie tylko w Irlandii, ale też w Wielkiej Brytanii i USA. Rząd brytyjski zmienił kolejnym 75 powstańcom wyroki śmierci na dożywotnie pozbawienie wolności.

Waiting_on_Westland_Row

1917 rok, tłum Irlandczyków wita zwolnionych powstańców, fot. wikimedia commons

Śmierci w ten sposób uniknął między innymi dowódca jednego z batalionów powstańczych, późniejszy prezydent Irlandii Eamon de Valera, a także przywódca Irlandzkich Ochotników Eoin MacNeill .Było już za późno, gdyż mimo militarnej klęski powstańcy zwyciężyli propagandowo, zyskując sympatię milionów ludzi. Skazani na dożywocie odzyskali niedługo potem wolność.

Najbardziej wzrosło poparcie dla Sinn Féin, która nie miała nic wspólnego z powstaniem, ale stała się głównym celem represji. Michael Collins (jeden z powstańców) rozpoczął odbudowę Irlandzkich Ochotników, wkrótce przekształcając ich w Irlandzką Armię Republikańską (IRA). Chcąc powstrzymać radykalizację nastrojów, rząd ułaskawił powstańców i zaczął zwalniać aresztantów. Jednak działania te były spóźnione – większość Irlandczyków popierała już zwolenników walki o niepodległość.

Władze brytyjskie bezpowrotnie straciły autorytet oraz poparcie. Zdecydowana większość narodu w pierwszych powojennych wyborach pod koniec 1918 roku zagłosowała na Sinn Fein, którą sami Brytyjczycy niechcący postawili na czoło ruchu niepodległościowego. Na początku 1919 roku parlamentarzyści Sinn Fein oświadczyli, że nie zajmą swych miejsc w brytyjskiej Izbie Gmin i ogłosili się parlamentem (irl. Dail Eireann) Republiki Irlandii proklamowanej 24 kwietnia 1916 roku przez Patricka Pearse’a.

W lipcu 1919 roku rozpoczęła się irlandzka wojna o niepodległość, zakończona w 1921 roku zawarciem pokoju i podpisaniem traktatu angielsko-irlandzkiego (ang. Anglo-Irish Treaty, Treaty, oficj. Articles of Agreement for a Treaty Between Great Britain and Ireland) pomiędzy premierem Lloydem George’em, a Arthurem Griffith’em przewodniczącym irlandzkiej delegacji. Po wielu dyskusjach i sporach traktat ostatecznie podpisano w nocy z 6 na 7 grudnia 1921 Irlandia otrzymała status niezależnego w prawach dominium.

7 stycznia 1922 parlament w Dublinie ratyfikował traktat (64 głosy za, 57 głosów przeciw), co spotkało się z burzliwymi protestami Eamona de Valery i części IRA – chodziło zwłaszcza o możliwy podział Irlandii i przysięgę wierności. De Valera rozpoczął wojnę domową. W tym czasie przez Ulster przetoczyła się fala antykatolickich rozruchów. 5 grudnia 1922 przyjęto konstytucję Wolnego Państwa. Dzień po jej przyjęciu Ulster formalnie opuścił Wolne Państwo.

Część zapisów traktatu nigdy nie znalazła realnego odzwierciedlenia w rzeczywistości (np. gubernator nie miał żadnej władzy). Stanowił on jednak olbrzymi krok na drodze Irlandii do niepodległości, równocześnie jednak Treaty stał się podstawą faktycznego podziału Irlandii na dwie odrębne części. Republika Irlandii odzyskała pełną niepodległość w 1937 roku, a w 1949 roku wystąpiła ze Wspólnoty Brytyjskiej. Z kolei Irlandia Północna pozostała w granicach państwa brytyjskiego, którą wciąż targają napięcia pomiędzy Irlandczykami, a Anglikami na tle religijnym.


Literatura:

Grzegorz Swoboda, Dublin 1916, Wyd. Bellona, Warszawa 2006, s. 300.

Stanisław Grzybowski: Historia Irlandii, wyd. Ossolineum, Wrocław, 1977

John O’Beirne Ranelagh, Historia Irlandii, wyd. Bellona, Warszawa, 1994

 Mark McCarthy,. Ireland’s 1916 Rising: Explorations of History-Making, Commemoration & Heritage in Modern Times, 2013.

źródło:

New Statesman – As the centenary of the 1916 Easter Rising approaches, the history wars in Ireland still rage

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: