Królestwo Kusz – starożytne nubijskie państwo

nubia-kingdom-kush

Taharqa, syn Piye, nubijski faraon Egiptu z XXV dynastii oraz król Królestwa Kusz, źódło: flickr

Egipt faraonów jest najprawdopodobniej najbardziej znaną starożytną cywilizacją na kontynencie afrykańskim. Nie oznacza to, jednak, że była jedyna w tej części świata. Na południu Egipt graniczył z Nubią, którą zamieszkiwały plemiona kuszyckie. Niebawem Egipcjanie podporządkowali sobie te tereny, które były bogate w kamienie szlachetne, w tym złoto. Z czasem w wyniki rozbicia dzielnicowego uniezależniło królestwo Kusz, które podbiło Egipt oraz stworzyło XXV dynastię faraonów.

Pierwsi królowie Egiptu próbowali podporządkować sobie sąsiednie krainy Nubię i Libię, by zapewnić dostawy brakujących towarów – drewna, szlachetnych kamieni i materiałów budowlanych. Władcy XII dynastii podbili Nubię do drugiej katarakty, a w celu eksploatacji kopalń miedzi i turkusów na Synaju utrzymywali tam liczne posterunki wojskowe. Faraon Senuseret III (Sesostris ) z XII dynastii znacznie przyczynił się do wzrostu potęgi Egiptu na arenie międzynarodowej m.in. poprzez liczne kampanie nubijskie.

Okres XIII dynastii (Drugiego Okresu Przejściowego) charakteryzował się ogólną destabilizacją polityczną państwa i rozbiciem dzielnicowym. Nastąpił zmierzch kulturalny. Egipt utracił Nubię, Synaj i Palestynę. W okresie tym panowali tzw. Hyksosi. Wywodzili się oni prawdopodobnie z ludności azjatyckiej, osiedlającej się już w czasach świetności Średniego Państwa, we wschodniej Delcie Nilu. Rządy Hyksosów reprezentowane były jako dwie równoległe dynastie (XV i XVI), kontrolujące większą część Dolnego i Środkowego Egiptu.

W Górnym Egipcie znaczną niezależnością cieszyli się tebańscy władcy z XVII dynastii i to oni właśnie toczyli liczne wojny z Hyksosami. Zmagania ich zwieńczył Ahmose (tradycyjnie uważany za założyciela XVIII dynastii) zdobywając twierdzę Hyksosów – Awaris. To pierwsze panowanie obcych władców w Egipcie pozostało na długo w pamięci przyszłych pokoleń. Ahmose ponownie zjednoczył kraj, który wkroczył w tzw. okres Nowego Państwa.

Około 1500 p.n.e wojska Totmesa I starożytne podbiły starożytne królestwo Kermy oraz Kusz, które uległy częściowo kulturze egipskiej. Podbój Nubii pociągnął za sobą konieczność budowy zespołu fortów w dolnej części tego kraju (Buhen, Semna). Znacznie rozwinęły się techniki jubilerskie i złotnicze.

mer07

Nubijskie piramidy, źródło: pinterest

Faraonowie XVIII dynastii zmuszeni byli do odpowiedniego zreorganizowania systemu administracyjnego w swym wielkim imperium. W Nubii wprowadzili scentralizowane rządy. Podzielili Nubię na dwa większe obszary. Na terytorium Wawat, które odpowiadało Nubii właściwej i na terytorium Kusz, które rozciągało się od drugiej do czwartej katarakty. Całością zarządzał urzędnik egipski o tytule: „Królewski syn z Kusz”.

Przez wiele wieków Nubia związała z Egiptem – stanowiła jego część. Oficjalnym językiem był egipski, a kolejni faraonowie wznosili świątynie poświęcone bogom Egiptu. Władzę sprawowali wicekrólowie mianowani przez faraonów. W Napacie wzniesiono świątynię Amona-Re według klasycznych, egipskich zasad, a jej wystrój stanowiły sceny, przedstawiające wielowiekową tradycję faraońską, zgodną z ikonografią i rytuałami.

W Trzecim Okresie Przejściowym jak  w poprzednich okresach przejściowych Egipt był rozbity politycznie.  Egipt rozpadł się na liczne księstwa, których władcy świeccy i duchowni, rościli sobie prawa do dziedziczenia władzy i starożytnej tradycji faraonów, Nubia, oddzielona od Egiptu, pozostała wierna starożytnej religii i tradycji. W latach anarchii stała się ostoją najlepszych osiągnięć z dumnych czasów Imperium Nowego Państwa

sculpture-kushite-ruler

Kamienna głowa przedstawiająca kuszyckiego władce, datowana ok. 716-702 p.n.e., znajduję się w nowojorskim muzuem Brooklyn Museum, fot. wikimedia commons

Około 1070 roku, Królestwo Kusz uniezależniło się od Egiptu i zaczęło rosnąć jej potęga. Kusz zajmował rejony obecnego Sudanu i Nubii, a jej stolicą była Napata. Jego położenie zapewniało mu duże znaczenie handlowe ze względu na zapotrzebowanie na wszystkie produkty, które pochodziły z Afryki wewnętrznej (minerały, przyprawy, kość słoniową, złoto, drewno szlachetne) i z Indii.

kush

Mapie, gdzie na brązowo zaznaczono maksymalny zasięg królestwa Kusz, źródło: Social Studies.com

Podział i wewnętrzna niestabilność polityczna w Dolnym Egipcie pozwoliła kuszyckiemu królowi Pianchi/Pije, przeprowadzić udają kampanię podboju Egiptu w 727 roku p.n.e. ustanawiając nową XXV dynastię kuszycką. W jej obrębie której, oprócz Pianchiego, władzę sprawowali: jego młodszy brat – Szabaka oraz synowie: Szabataka i Taharka oraz jego wnuk (lub według innych ocen -bratanek) – Tanutamon. Władzę sprawował od 746 roku p.n.e., rządząc około dwudziestu lat w Napacie, później jako król Górnego i Dolnego Egiptu, przejściowo na całym obszarze Obu Krajów, następnie jedynie w Tebaidzie i Nubii, w końcu z powrotem w Napacie.

nubian-pharaohs

Nubijscy faraonowie, fot. wikimedia commons

Jednak sukces był chwilowy, ponieważ panowali w Egipcie nie całe stulecie. Była to spowodowane ekspansją państwa nowoasyryjskiego na Bliski Wschód. Początkowo Kusz utrzymywało przyjazne stosunki z Asyryjczykami. Jednak w Lewancie wybuchło powstanie anty-asyryjskie, które doprowadziło do wybuchu wojny.

Sudan_Meroe_Pyramids

Piramidy w Meroe w Sudanie, znajdują się na z liscie światowego dziedzictwa UNESCO, fot. wikimedia commons

Około roku 671 p.n.e. Egipt został najechany Asyryjczyków, co oznaczało koniec kuszyckiej dynastii faraonów. Jednak królestwo Kusz przetrwało w Nubii. W 591 r. faraon Psametyk II prowadził kampanię wojenną przeciw Kuszytom i zdobył Napatę. W tym czasie stolicę królestwa kuszyckiego przeniesiono z Napaty do Meroe.

Africa_in_400_BC

Mapa przedstawiająca ok. 400 r. p.n.e., królestwo Kusz oraz pozostałe królestwa i plemiona, źródło: wikimedia commons

Od rzymskiego historyka i geografa Stabona wiemy o konfliktach pomiędzy „Etiopami” i Rzymianami w I wieku p.n.e., jakie wybuchły w Tebach za sprawą narzucenia nowego podatku, a uspokojone zostały przez prefekta Korneliusza Gallusa. Dopiero w 29 roku p.n.e. Rzym przyjął władców kuszyckich pod swoją protekcję, w czasie gdy stworzone zostało pomiędzy Nubią i Egiptem państwo buforowe, powierzone księciu wiernemu Rzymowi. Dotyczyło to jednak równowagi przedwczesnej: wykorzystując przemieszczenia rzymskich oddziałów w następnych latach, Etiopowie ponownie przekroczyli granicę na północy. Kuszyci, w liczbie 30.000 ludzi, uderzyli na Egipt (znajdujący się wówczas pod okupacją rzymską).

Zajęli oni Elefantynę, Syene i File. Jednak ich sukcesy nie trwały długo. Prefekt Petroniusz odpowiedział kampaniami karnymi, odbił miasta i ścigał Kuszytów aż do byłej stolicy – Napaty, którą zdobył szturmem. Ostatecznie wynegocjowano pokój w Samos między Augustem a królową-matką Kandake (Candace) Amanirenas. Tysiące etiopskich niewolników zostało rzuconych na rzymskie rynki, ale także Etiopowie uwięzili wiele osób. Zniszczenie stolicy nie zniechęciło Kandake do organizowania kolejnych wypraw przeciwko rzymskiemu państwu.

W roku 22 p.n.e., duże siły kuszyckie ruszyły z intencją zaatakowania Qasr Ibrim. Poinformowany za wczasu, Petroniusz pomaszerował na południe i przygotował obronę miasta. Mimo że nie posiadamy informacji o samej bitwie, pewnym jest że Kuszyci wysłali w pewnym momencie posłów w celu negocjacji pokoju. Kuszytom udało się wynegocjować korzystny dla siebie traktat, który przewidywał zwiększenie obrotów handlowych.

Historiografia przechowuje pamięć o jeszcze jednej rzymskiej wyprawie za panowania Nerona, ale wydaje się, że ta miał bardziej ekonomiczne i badawcze intencje niż wojskowe (podbicie państwa). Kuszyci jako państwo zaczęli tracić swoją siłę około I-II wieku n.e., po ciągłych walkach z wojskiem rzymskim stacjonującym w Egipcie. Stopniowy regres gospodarczy, upadek gospodarki tradycyjnej oraz rozwój chrześcijaństwa doprowadziły do rozkładu państwowości kuszyckiej, do połowy VI wieku n.e.


Literatura:

N. Grimal, „Dzieje starożytnego Egiptu”, wyd. PIW, Warszawa 2004

B. Kwiatkowski, „Poczet faraonów”, wyd. Iskry, Warszawa 2002

David N. Edwards,  „The Nubian Past”, Routledge, London 2004.

Jean Leclant, „The empire of Kush: Napata and Meroe”, London: UNESCO, 2004

László  Török, „The Kingdom of Kush: Handbook of the Napatan-Meriotic Civilization”, Leiden: BRILL, 1998

Marjorie M. Fisher, Peter Lacovara, Salima Ikram, „Ancient Nubia: African Kingdoms on the Nile”, The American University in Cairo Press, 2012

Dominique Valbelle, Charles Bonnet,, „The Nubian Pharaohs”,The American University in Cairo Press, 2006

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s