Zenobia – pustynna królowa Palmyry

Krolowa-Zenobia-1

Królowa Zenobia byłą jedną z najznakomitszych kobiet starożytnych czasów. Olśniewała mężczyzn urodą i odwagą. Królową Palmyry porównywano często do legendarnej babilońskiej Semirady i słynnej władczyni Egiptu Kleopatry. Poprowadziła rebelie przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu, a następnie stworzyła wielkie imperium na wschodzie. Jest przykładem, iż kobiety w niczym nie ustępują mężczyznom.

ZenobiaCaptive

„Zenobia”, neoklasycystyczny obraz Edwarda Poyntera, 1878 r.

Zenobia urodziła się około 240 roku w Palmyrze. Jej rzymskie imię brzmiało Julia Aurelia Zenobia, nazywana była jednak po prostu Zenobią. Z kolei aramejskie imię dziewczyny brzmiało Bat-Zabbai. Rodzina Zenobii należała do ścisłej elity politycznej. Jej pochodzenie nie jest do końca jasne. Jedne źródła podają, że była pochodzenia aramejskiego. Sama zaś Zenobia uważała, że pochodzi w linii prostej z dynastii Ptolemeuszy oraz, że jest potomkinią samej Kleopatry, ale na nie ma to dowodów.

Starożytni dziejopisowie sławili jej urodę i zalety ducha. Anonimowy au­tor powstałego pod koniec IV wieku zbioru biografii cesarzy od Hadriana do Numeriana, zwanego „Historia Augusta” (HA) relacjonował: „Ramiona miała często obnażone, twarz s śniadą, ciemnej barwy, oczy czarne, niezwykle żywe… Zęby miała tak białe, że wielu ludzi sądziło, że zamiast zębów ma perły, głos donośny i męski”. Zenobia była również świetnie wykształcona Znakomicie mówiła po grecku, aramejsku, egipsku, znała też nieco łacinę.

Zenobia

Zenobia, autor rysunku nieznany, źródło: pinterest

W 258 roku wyszła za mąż Septimiusza Odenathusa. Zenobia urodziła z tego związku trzech synów Waballata, Hereniana i Timolausa. Niektórzy historycy mają wątpliwośc czy Waballat był rzeczywiście synem Odenahtusa. Małżeństwo nie należało do udanych. Pomiędzy małżonkami były nieporozumienia, bowiem Odenatus zbytnio faworyzował swego pierworodnego syna z pierwszego małżeństwa – Herodosa. Z kolei Zenobii bardzo zależało na tym, aby spadek i władzę odziedziczył jej syn – Waballat.

Kryzys w Imperium

W drugiej połowie III w. n.e. rozległe Imperium Rzymskie znalazło się na skraju przepa­ści. Długie granice na Renie i Dunaju szturmowały potężne federacje bitnych ludów germańskich, plemiona sarmackie i dackie. Frankowie przeszli w łupieskim pochodzie całą Galię i dotarli aż do Hiszpanii. Alamanowie i Jutungowie zagrażali nawet Italii. Goci pustoszyli Półwysep Bałkański. Na domiar złego na Wschodzie powstało państwo nowoperskie rządzone przez agresywną dynastię Sasanidów, dążącą do przywrócenia granic dawnego królestwa Dariusza i Kserksesa. W walkach z monarchą perskim Szapurem cesarz Walerian poniósł w 260 roku druzgocącą klęskę pod Emesą i dostał się do niewoli, z której już nie powrócił. Ta haniebna katastrofa wstrząsnęła Rzymianami. Syn Waleriana, Gallienus, nie mógł wyprawić się na Wschód, zajęty walką z wciąż nowymi hordami germańskich barbarzyńców. W Galii i Brytanii, a przejściowo także w Hiszpanii, władzę przejął uzurpator Postumus. Wydawało się, że państwo cesarza Galiena, który objął rządy po Walerianie, czeka upadek.

W tym samym czasie Odainathus z Palmyry próbował negocjować z perskim władcą Szapurem, wysłał mu na wielbłądach bogate dary. Wódz z Palmyry pragnął zapewne wyjednać u Persów swobodny przejazd dla swych karawan, ale Szapur zażądał całkowitego podporządkowania się. Wtedy Odainathus zebrał łuczników i jeźdźców na wielbłądach, zwyciężył Persów w dwóch bitwach, wypędził ich z granic cesarstwa, dotarł w łupieskim pochodzie aż pod jedną ze stolic Sasanidów – Ktezyfon. Formalnie walczył za rzymską sprawę i uznawał zwierzchność Gallienusa, który przyznał mu zapewne tytuł corrector totius Orientis (namiestnik całego Wschodu). Wydaje się jednak, że Odainathus marzył o własnym, suwerennym państwie, w Palmyrze występował bowiem jako król królów, ten dumny tytuł nosił przedtem tylko monarcha Persji.

Śmierć Odenatusa  i rządy Zenobii

W 267 roku, gdy Odenatusa obwołany cesarzem, został zamordowany przez swych żołnierzy – zginął wraz z swym synem z rąk krewniaka o imieniu Meoniusz. Oskarżano Zenobie o zorganizowania zamachu na męża i jego syna. Wielu historyków wykluczyło jej udział w zamachu.

Zenobia obraz Venetia

Zenobia przemawiająca do żołnierzy, obraza autorstwa Giovanniego Battisty Venetia, 1725 rok, źródło flickr

Niemniej jednak syn Zenobii, Wallabat został królem Palmyry, choć faktyczne rządy sprawowała jego matka jako regentka. Imperium rzymskie, które przeżywało poważny było świetną okazją do podbojów.

640px-Map_of_Ancient_Rome_271_AD.svg

Imperium Palmyry w 271 (żółty kolor), źródło: wikimedia commons

Być może dzięki poparciu armii rzymskiej w Syrii i Palestynie udało się jej utrzymać kontrolę nad tymi terenami, a w 270 r. dowodzący jej wojskami generał Zabdas najechał rzymskie prowincje Arabię i Egipt, gdzie stacjonowały legiony wierne rzymskiej władzy centralnej. Szczególnie dramatyczny przebieg miała wojna w Egipcie bronionym przez Tenagino Probusa. W 271 r. wojska Zenobii najechały Azję Mniejszą, której część przeszła pod jej kontrolę.. O sukcesach jej podbojów zadecydowała potęga militarna oraz propaganda.

Palmyrene_Empire

Imperium Palmyry w 271 roku, źródło: wikimedia commons

Zenobia w trakcie swojego panowania wspierała artystów, poetów, sofistów. Jej osobistym doradcą był wybitny filozof neoplatoński Kasjusz Longinus,, który przybył do Palmyry ze zniszczonych przez Gotów Aten. Dwór uświetniał także Paweł z Samosaty, błyskotliwy chrześcijański biskup Antiochii i teolog, którego poglądy Kościół uznał potem za heretyckie. Zenobia wspierała również kapłanów innych religii – żydowskich rabinów oraz manichejczyków. Być planowała stworzyć religię synkretyczną, która była mieszanką chrześcijaństwa z judaizmem i pogaństwa.

C_A_Tavella_Zenobia

„Zenobia” obraz autorstwa Carlo Antonio Tavella (1668–1738), źródło: wikimedia commons

W patriarchalnym świecie Zenobia musiała – przynajmniej częściowo – upodobnić się do mężczyzn. „Obyczajem rzymskich cesarzy uczestniczyła w zgromadzeniach w hełmie i w purpurowym pasie; z dolnego brzegu pasa zwisały drogie kamienie, a środek spięty był sprzączką w kształcie ślimaka, jakiej używa­ją kobiety” – pisał autor „Historia Augusta”. Piła ze swymi wodzami oraz z posłami obcych ludów, aby pokazać im, że ma mocną głowę, i także pod tym względem innych przewyż­sza. Zenobia rzadko korzystała z pojazdu dla kobiet. Przeważnie galopowała na grzbiecie konia lub wielbłąda przez długie godziny. Często też maszerowała kilka kilometrów wraz ze swymi żołnierzami.

Kontrofensywa Aureliana

Zenobia szukała porozumienia z Aurelianem, który na początku uznał jej władzę i zdobycze, będąc zajęty jednocześnie walką na zachodzie imperium z plemionami Germańskimi. Nie podniosła swego syna do godności Au­gusta (cesarza), nie przybrała tytułu Augu­sty.Na monetach i dokumentach papirusowych ogłoszono, że Waballat jest współwładcą Aureliana, a więc formalnie uznawała zwierzchność cesarza jako namiestniczka.

Coins-depicting-Zenobia

Moneta z wizerunkiem Zenobii, wybite w latach 271-272 n.e., źródło: wikimedia commons

Jednak w pewnym momencie z monet znika imię Aureliana, a Waballat został ogłoszony Cesarzem. To nie podobało się Aurelianowi. Ponadto nie mógł się pogodzić z utratą Egiptu, który był od wieków spichlerza imperium. Szybko pozbył się Kwintyllusa i z mieczem w ręku zamie­rzał zjednoczyć imperium. Rozniósł w puch germańskich Jutungów, którzy wdarli się do północnej Italii, na Bałkanach zmasakrował watahy Gotów. Zebrał silną armią i  rozpoczął rekonkwistę rzymskiego wschodu, który znajdował się w rękach  królowej Zenobii i jej syna Wabalata. Wiosną 272 roku Aurelian szybkim marszem zajął Azję Mniejszą, gdzie opór stawiała mu jedynie Tyana. Wedle Historia Augusta cesarz wściekły na miasto za zamknięcie przed nim bram zagroził, że jeśli Tyana upadnie to nakaże zabić wszystkich w mieście łącznie z psami. Po upadku miasta jednak na prośbę Apolloniusza z Tyany, który ukazał mu się w śnie, cesarz darował życie mieszkańcom miasta, ale, aby nie cofać słowa, nakazał zabić wszystkie psy w mieście.

Decydujące starcie pomiędzy Zenobią i Wabalatem a Aurelianem nastąpiło w Syrii. W dwóch bitwach koło Immae (niedaleko Antiochii), oraz Emesy Aurelian pokonał pokonała katafraktów − kawalerię Zenobii. Wraz z tą przegraną, królowa straciła skarbiec, który znajdował się w tym mieście i z którego planowała finansować dalszą kampanię. Zenobia wycofała się do Palmyry i zamierzała prosić o pomoc Persów, natomiast armia Aureliana jak i sam cesarz byli wyczerpani, gdy dotarli pod Palmyrę. Cesarz złożył władczyni propozycję, by zamieszkała w pałacu w zamian za oddanie klejnotów, złota, jedwabi, koni, srebra i wielbłądów do skarbca Rzymu.

Zenobia in the presence of Aurelian

Zenobia w rozmowie z Aurelianem, rysunek autorstwa Tancredi Scarpelliego

Zenobia odpowiedziała, że woli umrzeć jak Kleopatra VII, niż żyć bez korony oraz, że ma wsparcie Persji, Armenii i Saracenów. Sytuacja była patowa, bo Rzymianom brakowało sił do szturmu, a mieszkańcom Palmyry do wypadów. Zenobia wyślizgnęła się z miasta, by samej zabiegać o perską pomoc, ale została schwytana zanim przekroczyła Eufrat. Palmyra natomiast otworzyła swoje wrota w reakcji na tę wiadomość, przez co została oszczędzona. Zenobia i jej syn zostali wzięci do niewoli.

Herbert_Schmalz-Zenobia

Królowa Zenobia i ostatnie spojrzenie na Palmyrę, obraz autorstwa Gustave Schmalza, źródło: wikimedia commons

Jednak Aurelian dosyć szybko musiał wracać nad Dunaj, gdzie doszło do najazdu Karpów. Cesarz szybko pokonał najeźdźców. W tym samym czasie doszło do rebelii w Palmyrze, w której zabito cały rzymski garnizon. Zapewne wybuch tego buntu spowodowany był postępowaniem rzymskiego garnizonu. Aurelian szybko wrócił na wschód i bez większych problemów ponownie zajął miasto.

Dalsze losy Zenobii

Na temat dalszych losów Zenobia jest wiele wersji i mitów. W jednej wersji Zenobia wraz z synem Wabalatą próbowali uciec Eufratem, ale zostali schwytani przez rzymskich żołnierzy, w drugiej wersji utonęli gdzieś nad Bosforem. Jednak wedle najbardziej rozpowszechnionej wersji została przetransportowana do Rzymu, gdzie brała udział w triumfie Aureliana zakuta w złote kajdany. Były one tak ciężkie, że musiała mieć pomocników by stała prosto.

Colombel_-_Zenobia,_Queen_of_Palmyra

Zenobia zakuta w kajdany, obraz autorstwa Nicolasa Colombela, ok. 1700 r., źródło: wikimedia commons

Resztę życia spędziła w ofiarowanej przez cesarza willi. Choć też wedle innych źródeł, że została rzeczywiście przywieziona do Rzymu, ale nie uczestniczyła w triumfalnym pochodzie Aureliana oraz została żoną rzymskiego senatora. Niektórzy historycy uważają, że Zenobia nie została zgładzona także ze względu na wyrachowaną politykę rzymskiego cesarza. Aurelian stwierdził, że ludy na Wschodzie nie będą ginęły za kobietę, która nie jest męczenniczką, lecz bogatą matroną, żyjącą w rzymskiej willi. Wobec innych zwolenników królowej Aurelian nie miał tyle litości – wśród skazanych na śmierć był filozof Kasjusz Longinus. Niezależnie jakie były naprawdę dalsze losy Zenobii, zarówno jej postać i życie było niezwykle barwne i burzliwe

Autor: Jacek Czubacki


Literatura:

Antoine B. Daniel, „Królowa Palmyry’, wyd. Albatros, 2009.

Iza Bieżuńska-Małowist, „Kobiety antyku. Talenty, ambicje, namiętności”, wyd. PWN, 1993.

Tadeusz Kotula, „Aurelian i Zenobia.”, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2006.

Anna Sadurska, „Palmyra – narzeczona pustyni”, wyd. Wiedza Powszechna, 1968

Richard Stoneman, „Palmyra and Its Empire: Zenobia’s Revolt Against Rome”. 1992.

Yasamin Zahran, „Zenobia Between Reality and Legend”, 2003

źródło: womenhistory.about.com – ancient queens – Zenobia

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s