Bałbały – kamienne posągi ze stepów azjatyckich

Bałbały stepy

źródło: pinterest

Ludy koczownicze pozostawiły niewiele śladów archeologicznych, gdyż zabierały je idąc ze sobą. W przeciwieństwie do osiadłych populacji, koczownicy nie mieli stałych siedzib. Niemniej starożytne ludy koczownicze z Wielkich stepów pozostawiły po sobie tajemnicze kamienne posągi – Bałbały. Czym były? Jaką funkcje pełniły?

Na Wielkich Stepach koczownicze plemiona mongolskie i tureckie miały różne zwyczaje pogrzebowe. Oprócz pochówków i kremacji, koczownicy praktykowali eksponowanie zwłok na drzewach. Jednak około 628 roku nastąpiła zmiana, gdy tureccy koczownicy zaprzestali kremacji i zaczęli chować zmarłych w grobach. Niektóre miejsca pochówków nie były nieoznaczone jak w przypadku Czingis-chana. Inne pochówki były jednak widocznie w krajobrazie, kamienne posągi jak stele, baby kamienne nazywane też czasem bałbałami.

Ancient-balbal-statue

Bałbał w muzeum na „świeżym powietrzu” w Kirgistanie, fot. Marina Pissarova / BigStockPhoto.

Wyraz Bałbał prawdopodobnie pochodzi od tureckiego słowa „baba”, które oznacza ojca lub przodka. Bałbały to wykute w kamieniu postacie ludzkie. Przedstawiały kamienne figury nagrobne stepowych wojowników i koczowników. Pochodzą z VII-VIII wieku.

Balbal-statue-holding-a-bowl

Po lewej Bałbał trzymający miskę, fot. Matthias Buehler. Po prawej: Bałbał w Kazachstanie, fot. David Goetz / flickr

Większość Bałbałów mierzyła od pół metra do metra wysokości i są przedstawiane w pozycji stojącej. Występowały zarówno męskie i żeńskie Bałbały, ale liczniejsze są te pierwsze. Jedne mają przeważnie płaski korpus zwieńczony głowicą z wyrytymi rysami twarzami. Istnieje też drugi rodzaj z licznymi drobnymi szczegółami. Jedne Bałbały przedstawiają postacie trzymające misy, inne trzymają broń, a jeszcze inne przedstawiane są z biżuterią – taką jak kolczyki.

Ancient-balbal-statues

Bałbały w muzeum na „świeżym powietrzu” w Kirgistanie, fot. Marina Pissarova / BigStockPhoto.

Chociaż na wielkich stepach istnieją tego typy posagi, to archeolodzy nie są zgodni, kogo konkretnie przedstawiały. Jedni uważają, że byli to upamiętnieni przodkowie, pochodzący z elity. Drudzy z kole uważali, że przedstawiają symbolicznie zabitych wrogich wojowników, a ich twarze były skierowane na wschód. Są też tacy badacze, którzy uważają, że były przedmioty kultu i posiadają magiczną moc. Na przykłady mieszkańcy południowego Kazachstanu, składali ofiary Bałbałom, aby uspokoić duchy. Uważali, że duchy pomagały rozwiązać wiele ich problemów.

Niekiedy oprócz towarzyszących wizerunkowi zmarłego, ustawionych w rzędzie po stronie wschodniej bałbałów, umieszczano figurki zwierząt (barana, żółwia) albo figurki klęczących ludzi. W centralnej części ogródka znajdowano się miejsce ofiarne, rodzaj ołtarzyka lub jamy wziemnej, w której często znajdowano fragmenty ceramiki, popiół i spalone kości. Być może tradycja wznoszenia posągów antropomorficznych i ogródków kultowych pierwotnie obejmowała większość lub wszystkie plemiona mongolsko-tureckich, a z czasem niektóre ludy ją zachowały, z kolei inne zarzuciły ulegając obcym wpływom.

0_3_Stoya

Bałbały w Kirgistanie, fot. silkadv.com

W X wieku liczba Bałbałów drastycznie spadła zwłaszcza na stepach Azji Środkowej. Prawdopodobnie jest to spowodowane nadejście Islamu, który zabraniał przedstawianiu ludzkich postaci. Niemniej Bałbały, wykonane we wcześniejszych wiekach przetrwały do dzisiejszych czasów i są świadectwem przed-islamskiej przeszłości regionu. Dziś są głównie w muzeach, m.in. w Kyzyle lub Minusińsku. Bałbały są tak zachowane, aby były świadectwem obecności dawnych ludów koczowniczych Wielkich stepów dla następnych pokoleń.

Baba Pruska z Barcian

Baba Pruska z Barcian, fot. picassaweb.google.com

Dla ciekawostki u nas w Polsce też znajdziemy tego typu posągi. Na dziedzińcu zamku w Olsztynie znajduję się kamienna „Baba Pruska” z Barcian. Posąg wykonany został we wczesnym średniowieczu przez Prusów w VII-VIII wieku.


Literatura:

Y. Bonnefoy, Asian Mythologies, Chicago: University of Chicago Press, 1991.

R. Cribb, Nomads in Archaeology. Cambridge: Cabridge University Press, 1991.

J. Chochorowski, Łowcy i pasterze w dobie brązowego oręża – epoka brązu na obszarach Eurazji; Żelazny oręż barbarzyńców – wczesna epoka żelaza zasięgiem cywilizacji klasycznych: (w:) Encyklopedia historyczna świata, tom I, Prehistoria: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opress, Kraków, 1999, s. 253-387

Edward Tryjarski, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle innych wierzeń, Warszawa 1991.

V. Spinei, The Romanian and Turkic Nomads North of the Danube Delta from the Tenth to the Mid-Thirteenth Century. Leiden: Koninklijke Brill NV, 2009

źródła:

Ancient Origins

ancientpages.com – Balbals ancient stone guards of the Kazakh steppe

koczownicy.pl – Turecka rzeźba monumentalna

balbak.kz/en – The stone guards of the Great steppe

Advertisements

One thought on “Bałbały – kamienne posągi ze stepów azjatyckich

  1. Pingback: Tajemnica „Bab pruskich” |

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s