Niedoszły zamach Januszajtisa na rząd Moraczewskiego

Rząd Moraczewskiego

Liderzy PPS: Adam Pragier, Jędrzej Moraczewski, Norbert Barlicki, Marian Malinowski i Rajmund Jaworowski, już w budynku polskiego Sejmu, fot. NAC

W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 miała miejsce próba obalenia rządu Jędrzeja Moraczewskiego przez wojskowych związanych ze środowiskami endeckimi i konserwatywnymi. Inicjatorami nieudanego zamachu stanu byli pułkownik Marian Januszajtis-Żegota oraz książę Eustachy Sapieha.

Przyczyn zorganizowania zamachu stanu przez Januszajtisa należy doszukiwać się w pierwszych dniach po odzyskaniu niepodległości. W połowie listopada 1918 roku Józef Piłsudski planował poszerzyć zaplecza politycznego dla nowotworzonej w Warszawie ogólnopolskiej władzy. Nie było to proste, ponieważ pomiędzy stronnictwami prawicy i lewicy istniały zadawnione niechęci.

Socjaliści byli oskarżani przez endeków o sympatie prokomunistyczne. Socjaliści oskarżali z kolei endeków o niechęć do poprawienia bardzo trudnej sytuacji socjalnej szerokich rzesz Polaków, pracujących w prywatnym przemyśle czy rolnictwie. Każda ze stron uważała, że ma prawo do budowy sprawiedliwego rządu, reprezentującego rzeczywisty interes narodowy.

Ostatecznie 17 listopada 1918 Józef Piłsudski powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego złożony z socjalistów i ludowców, była chęć uspokojenia burzliwych nastrojów w kraju. Rząd Moraczewskiego wprowadził odważne refromy m.in. ośmiogodzinny dzień pracy, legalne związki zawodowe i prawo do strajku, oraz także inspekcja pracy czy ubezpieczenia chorobowe.

Poza gabinetem znalazły się środowiska endeckie oraz konserwatywne. Prawica przede wszystkim Narodowa Demokracja protestowała przeciwko tym reform, co spowodowało dalsze napięcia. Dla uspokojenia nastrojów Piłsudski wyznaczył termin przeprowadzenie wyborów parlamentacnyuh na 26 stycznia 1919 roku.

Jednocześnie Piłsudski zdecydował się oddać prowadzenie spraw zagranicznych Polski w ręce Romana Dmowskiego i kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego. To z kolei spowodowało zerwanie stosunków dyplomatycznych z Niemcami w grudniu 1918, ale dzięki temu Polska zyskiwała lepsze zabezpieczenie swoich interesów na zbliżającej się konferencji pokojowej w Paryżu planowana na połowie stycznia 1919 roku

4 stycznia 1919 roku doszło w Warszawie do spotkania Ignacego Paderewskiego z Józefem Piłsudskim. Tematem rozmów była rozmowy na temat utworzenie rządu koalicyjnego składającego się z socjalistów oraz narodów demokratów, w którym endecy mieliby kluczowe stanowiska w ministerstwie. Piłsudski odrzucił taką propozycją, która oznaczała praktycznie przejęcie władzy przez endecję. Tego samego dnia Paderewski udał się z Warszawy do Krakowa. Prawdopodobnie powodem tak szybka udania się do Krakowa, była zapewnie wiedza o przygotowanym zamachu stanu.

Marian Józef Żegota-Januszajtis (1889 – 1973)

Środowiska endecji oraz konserwatystów z płk Marianem Marianem Januszajtisem-Żegotą i księciem Eustachym Sapiehą na czele postanowiły obalić rząd Moraczewskiego.

Zamierzali przy poparciu partyjnych bojówek oraz części żołnierzy garnizonu warszawskiego, zaaresztować kluczowych członków rządu Moraczewskiego na czele z samym premierem i proklamować nowy rząd o orientacji proendeckiej.

Przyczyną zorganizowania zamach stanu również jest fakt, iż w garnizonie warszawskim nie było w tym okresie oddziałów pochodzenia legionowego oraz brak zaufania oficerów do Naczelnika Państwa.

Zamach stanu rozpoczął się w nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku. Warszawskiej Komendzie Miasta pojawił płk Marian Januszajtis w towarzystwie polityków endecji Jerzy Zdziechowski, Tadeusz Dymowski oraz Eustachy Sapieha, którzy weszli w skład tymczasowego rządu, a budynek Komendy zorganizowano na jego siedzibę. Na czele tego rządu miał stanąć Sapieha, a wodzem naczelnym nieobecnym wówczas gen. Józef Haller.

Eustachy Sapieha (1881 – 1963 )

Januszajtis poinformował komendanta stolicy o przejęciu władzy i rozejściu się do domu. Komenda została obsadzona milicją partyjną Narodowej Demokracji, żandarmami oraz żołnierzami, którzy popierali pucz. Zablokowano wojskową komunikację telefoniczną oraz udało się aresztować członków rządu Jędrzeja Oraczewskiego, w tym samego premiera, szefa MSZ Leona Wasilewskiego oraz ministra spraw wewnętrznych Stanisława Thugutta. Jednak próba aresztowania szefa Sztabu Generalnego gen. Stanisława Szeptyckiego nie powiodła się.

Siły generała Stanisława Szeptyckiego lojalne wobec legalnej władzy otoczyły ratusz na Placu Saskim (obecnie Piłudskiego), który zajmowali puczyści. Wkrótce zwolennicy puczu Januszajtisa poddali się bez walki o piątej nad ranem 5 stycznia 1919 roku. Zamach stanu stanu zakończył się niepowodzeniem. Uwolniono zatrzymanych członków rządu, a puczystów aresztowano.

Jednak Piłsudski zdecydował się jedynie ośmieszyć zamachowców i zamiast uczynić ich męczennikami, zwymyślał ich i puścił wolno. Większość oficerów biorących udział w zamachu pozostała w armii. Była to łagodne traktowanie patrząc później na fakty, iż Sapieha został ambasadorem RP w Londynie, zaś Januszajtisa przeniesiono w stan spoczynku, choć wrócił potem do wojska i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej.

Obie strony były zbyt słabe, żeby móc pokonać jedna drugą. Piłsudski musiał być tego świadom, niekoniecznie natomiast byli tego świadomi zamachowcy. Najpewniej sądzili oni bowiem, że znajdująca się na fali wznoszącej endecja szybko opanuje sytuację i sformuje stabilny rząd, popierany przez większość Polaków. Do tego jednak nie doszło. Organizatorzy zamachu skompromitowali się, pokazując nie tylko własną słabość i nieudolność, ale również partykularyzm – zamach mógł mieć bowiem tragiczne skutki dla odradzającego się państwa polskiego.

Zamach był też jednocześnie Piłsudskiemu na rękę, ponieważ pozwalał rozwiązać bardzo istotne kryzysy polityczne, przed którymi stanął jako tymczasowy naczelnik państwa na przełomie 1918 i 1919 r.  Zamach dał mu pretekst do zdymisjonowania rządu Moraczewskiego, dzięki czemu – jak sądził – uda się zminimalizować przyszły dobry wynik lewicy. Z drugiej strony zamach skompromitował endecję, która żeby zdobyć władzę, sięgnęła po przemoc.

Nieudany przewrót dostarczył też Naczelnikowi amunicji do atakowania prawicy, ale przede wszystkim zneutralizował Paderewskiego. Piłsudski powierzył mu misję utworzenia nowego rządu, a on, choć przecież grzmiał, że jedzie do Warszawy go obalić, znalazł się w sytuacji bez wyjścia – musiał przyjąć stanowisko i podporządkować się Naczelnikowi. W ten sposób w jakimś sensie prawica uwiarygodniła go jako tymczasową głowę państwa.

Choć pod względem taktycznym pucz się nie powiódł, to okazał się strategicznym zwycięstwem endeków i konserwatystów. Pokazali oni, że gabinet lewicowy nie cieszy się poparciem całego społeczeństwa, co doprowadziło do zdymisjonowania rządu Moraczewskiego. Środowiska prawicowe dalej dążyły do anarchizacji państwa i przejęcia władzy bez wyborów.

 


Literatura:

Andrzej Ajnenkiel, „Od rządów ludowych do przewrotu majowego”, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1978

Stanisław Cat-Mackiewicz, „Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 5 lipca 1945 r.”, wyd. Puls, Londyn 1993

Andrzej Garlicki, „U źródeł obozu belwederskiego”, PWN, Warszawa 1983;

Władysław Konopczyński, „Historia polityczna Polski 1914-1939”, wyd. Ad Astra, Warszawa 1995;

Władysław, Najnowsza Historia Polityczna Polski, t. 2 1914-1939, B. Świderski, Londyn 1967;

Adam Próchnik, „Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej” (1918-1933), PWN, Warszawa 1983;

Bohdan Skaradziński, Polskie lata 1919-1920, t.1, Volumen, Warszawa 1993;

Stanisław Thugutt, Wybór pism i autobiografia Stanisława Thugutta, Wydawnictwo Towarzystwa Kooperatystów, Warszawa 1939.

źródło: Histmag.org – Pierwszy zamach stanu w II RP

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s