Inwazja USA na Panamę

Inwazja USA na Paname 1989

20 grudnia 1989 roku – rozpoczęła się bezprawna inwazja wojskowa Stanów Zjednoczonych na Panamę pod kryptonim Operation Just Cause (Słuszna Sprawa). Bezpośrednim powodem inwazji było obalenie dyktatorskich rządów gen. Manuela Noriegi, do niedawna sojusznika Amerykanów. Z momentem, gdy chciał uniezależnić Panamę  i przejąć natychmiast kontrolę nad Kanałem Panamskim, Amerykanie postanowili obalić jego rząd i zainstalować rząd przychylny ich interesom. Podczas inwazji zginęło około 2-3 tys. cywilów. Nielegalna inwazja została potępiona przez zgromadzenie ONZ.

Przyczyna

O budowie kanału żeglownego poprzez Przesmyk Panamski dla skrócenia drogi z Peru do Hiszpanii marzył już w XVI wieku król Karol V Habsburg.

W latach pięćdziesiątych XIX wieku wzmogły się w Panamie nastroje decentralistyczne. Liderem ruchu separatystów był Justo Arosamena. Przyczyną niezadowolenia Panamczyków było to, że większa część dochodów z transportu przez przesmyk odsyłana była do Kolumbii w ramach podatków. Nasiliło się to zwłaszcza po wybudowaniu przez USA linii kolejowej łączącej brzegi obu oceanów rozdzielanych przez Przesmyk Panamski. Z 250 tysięcy dolarów zapłaconych Kolumbii za ziemie i prawa do prowadzenia linii kolejowej, do Panamczyków trafiło jedynie 25 tysięcy.

Dalszy spadek nastrojów biedoty nastąpił w czasie reżimu Rafaela Núñeza, który zwiększył podatki w całym państwie. Wywołało to w 1885 roku niezależne bunty pod wodzą dwóch panamskich Mulatów – Rafaela Aizpuru i Pedra Prestána. Zdobyli oni miasta Panamę i Colón, zostali jednak pokonani przez współdziałające siły Kolumbii i Stanów Zjednoczonych.

W poprzednich zrywach uczestniczyli głównie biedni, kolorowi robotnicy. Kupcy i właściciele ziemscy potrafili zrekompensować sobie niedogodności wynikające z centralistycznych zapędów Kolumbii poprzez duże zyski wynikające z budowy Kanału Panamskiego, które zainicjował w 1878 roku Francuz Ferdinand Marie de Lesseps (budowniczy Kanału Sueskiego). Kierował on francuskim przedsiębiorstwem Compagnie Universelle du Canal Interocéanique, które w latach 1881-1889 prowadziło tu pracę,

Zmiana ich nastrojów nastąpiła w roku 1889, kiedy to upadł francuski projekt połączenia dwóch oceanów z powodu bankructwa firmy. Panamscy nacjonaliści chwycili za broń w trakcie wojny tysiąca dni – kolumbijskiej wojny domowej toczącej się w latach 1899–1902. Pod wodzą Bellisaria Porrasa walczyli oni przeciwko Kolumbijczykom od lipca 1900 do września 1902 roku.Decyzja o zaprzestaniu walki nie została zaakceptowana przez wszystkich z walczących. Część biedoty wiejskiej kontynuowała walkę pod wodzą Victoriana Lorenzo – Indianina z plemienia Guayami.

Powieszony 15 maja 1903 roku w mieście Panama został uznany przez większość ludności za męczennika sprawy niepodległości Panamy Dalszą radykalizację ruchu niepodległościowego spowodował szturm przeprowadzony 25 czerwca 1903 roku na redakcję gazety El Lápiz, która opisała śmierć przywódcy powstańców.

Tymczasem Amerykanie dążyli do do zbudowania Kanały Panamskiego. Jednak, gdy parlament Kolumbii odmówił ratyfikacji umowy ze Stanami Zjednoczonymi dotyczącej Kanału Panamskiego, te aktywnie poparły panamskich separatystów, których liderem był Manuel Amador Guerrero. Do oderwania się od Kolumbii i ogłoszenia niepodległości doszło 3 listopada 1903 roku.

Traktat Hay–Bunau-Varilla z 18 listopada 1903 roku przyznał USA wieczystą dzierżawę Strefy Kanału Panamskiego i prawo stacjonowania na terenie Panamy wojsk amerykańskich, czyniąc z młodej republiki protektorat północnoamerykańskiego mocarstwa W latach 1904-1914, inspirowani przez prezydenta Theodore’a Roosevelta − ukończyli budowę kanału. Przez ponad 75 lat Strefa Kanału Panamskiego znajdowała się pod jurysdykcją amerykańską.

Po wielu latach zawarto porozumienie Torrijos-Carter, które zakładało rozpoczęcie stopniowego procesu przekazania kontroli nad Kanałem Panamie, które miało się zakończyć w 1999 roku. Zostało podpisane przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Jimmy’ego Cartera i Omara Torrijosa w dniu 7 września 1977 roku.

Lata 70. Spotkania George’a W. Busha – ówczesnego szefa CIA z Manuelem Noriegą

Kontakty USA z Manuelem Noriegą rozpoczęły się w 1959 roku, a trwały do początku lat osiemdziesiątych. Współpracował z CIA, pomagając w tajnych operacjach przeciwko lewicowym działaczom i partyzantce w Ameryce Łacińskiej. Noriega poznał George H. W. Busha w latach siedemdziesiątych, kiedy Bush był szefem CIA.

Jego zadaniem było wspomaganie amerykańskich interesów w Ameryce Środkowej, w szczególności sabotowanie działań socjalistycznego rządu w Nikaragui, Sandinistów oraz rewolucjonistów FMLN w Salwadorze. W latach 1971-1976 otrzymywał od Amerykanów za swoje działania ok. 100 000 dolarów rocznie.

Pomimo współpracy z amerykańską Administracją Legalnego Obrotu Lekarstw, wspomagał jednocześnie handlarzy narkotyków. Doniesienia o udziale Noriegi w przemycie narkotyków dotarły do USA i Europy już w 1971 roku, jednakże prezydent Richard Nixon w uznaniu dla roli jaką spełnia w Ameryce Łacińskiej powstrzymał śledztwo.

Dziesięć lat po schwytaniu przez Amerykanów wyszła na jaw sprzedaż Kubie tajnych dokumentów amerykańskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego. Współpracował również z Układem Warszawskim, przekazując zachodnie technologie wojskowe. Na tym procederze zarobił blisko 3 mln USD.

W 1981 roku, po śmierci Omara Torrijosa w wypadku lotniczym, Noriega wszedł w skład junty. W krótkim czasie, bo już w 1983 roku stał się formalnym przywódcą armii, co czyniło go faktycznym władcą kraju.

W 1983 rok Noriega przejmuję władzę w Panamie

Po dojściu do władzy, współpraca z Amerykanami zacieśniła się. Noriega zezwolił na obecność na terytorium Panamy amerykańskich stacji nasłuchowych oraz stworzył obozy szkoleniowe dla Contras. Nadużycia, fałszerstwa wyborcze, oskarżenia o zaaranżowanie śmierci poprzedniego prezydenta, a także o zabójstwo człowieka, który ujawnił jego narkotykowe interesy, spowodowały masowy sprzeciw wobec rządów Noriegi w samej Panamie.

W 1988 roku Departament Sprawiedliwości oficjalnie oskarżył gen. Noriegę o handel narkotykami. Tego samego roku CIA zawiesiła współpracę z generałem. Administracja Reagana nałożyła sankcje ekonomiczne na Panamę, dodatkowo zamrażając 56 milionów dolarów depozytów w amerykańskich bankach.

W marcu 1989 roku, miał miejsce pierwszy zaplanowany przez CIA nieudany zamachu stanu, zdławiony przez siły zbrojne. W maju tego samego roku, doszło do fałszerstw w wyborach krajowych, w których dzięki oszustwu przegrał kandydat sojuszu partii opozycyjnych. Pieniądze na kampanię Guillermo Endary, 10 milionów dolarów, przekazały USA. Noriega zadeklarował utrzymywane władzy do końca życia.

W październiku 1989 roku, doszło do drugiej nieudanej próby zamachu stanu. Również i ten zamach został przygotowany przez rząd USA. W odpowiedzi na zamach parlament przyjął ustawę stwierdzającą o stanie wojny między Panamą i Stanami Zjednoczonymi.

1989 rok, Manuel Noriega podczas przemówień domagała się przejęcie Kanału Panamskiego

W międzyczasie Noriega zaczął kwestionować porozumienie Torrijos-Carter. Dyplomacja panamska już wcześniej domagała się przekazania w trybie natychmiastowym kanału i znajdujących się tam instalacji wojskowych, zakazano także prowadzenia na terytorium Panamy tajnych operacji przeciwko Nikaragui.

George W. Bush

W odpowiedzi prezydent Bush oświadczył, że USA nie będą negocjować ze znanym handlarzem narkotyków, jednocześnie zaprzeczył jakoby USA posiadały jakąkolwiek wiedzę o tym procederze przed oskarżeniem Noriegi. Zastrzelenie amerykańskiego żołnierza stacjonującego w strefie Kanału oraz inne dwa incydenty, które nastąpiły na krótko przed operacją, zostały wymienione przez prezydenta Busha jako główny powód do inwazji.

Panama stwierdziła że deklaracja wojny była odpowiedzią na surowe sankcje gospodarcze oraz prowokacyjne manewry wojskowe u swoich granic tzw. operacje Purple Storm i Sand Flea. Manewry wojskowe w obrębie kanału zostały zakazane przez porozumienie Torrijos-Carter.

Operacja Just Cause – początek inwazji

Inwazja rozpoczęła się 20 grudnia 1989 roku, o pierwszej w nocy czasu lokalnego.

W operacji brały udział wojska Wojsk Lądowych Stanów Zjednoczonych, Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych, US Navy oraz Korpusu Piechoty Morskiej. Naziemne siły składały się m.in. z 82. Dywizji Powietrznodesantowej, 7. Dywizji Piechoty, 75. Pułku US Army Rangers, części 5. Dywizji Piechoty, Gwardii Narodowej Missouri, Żandarmerii Wojskowej oraz Korpusu Saperów.

W operacji udział miało brać 57 684 żołnierzy USA oraz ponad 300 samolotów, w tym AC-130, A-37 Dragonfly służący do obserwacji oraz F-117 Nighthawk i śmigłowce AH-64 Apache jako wsparcie. Panamskie Siły Zbrojne (PDF) liczyły około 46000 ludzi.

Operacja rozpoczęła się od ataku na strategiczne instalacje, takie jak lotnisko Punta Paitilla w Panamie, garnizon PDF i lotnisko w Rio Hato, gdzie Noriega posiadał swoją rezydencję oraz kilka innych ośrodków wojskowych na terenie całego kraju.

Atak na centralną siedzibę PDF (zwaną La Comandancia), wywołał kilka pożarów, z których jeden zniszczył gęsto zaludnioną dzielnicę El Chorrillo w centrum Panamy. Podczas walk o La Comandancia, wojska panamskie zestrzeliły dwa śmigłowce operacyjne Hughes OH-6 Cayuse.

Fort Amador został zajęty 20 grudnia przez wojska USA, po nocnym desancie z powietrza.Fort pełnił kluczową rolę w operacji ze względu na jego położenie w pobliżu rafinerii, mostu oraz wejścia do kanału od strony Pacyfiku. Był również kompleksem koszarowym dla wojsk PDF. Ponadto mógł pełnić również rolę wiezienia dla obywateli USA, które należało zabezpieczyć w celu zapobieżenia brania przez PDF zakładników. Stanowił również ochronę lewej flanki wojsk USA atakujących La Comadancia oraz zabezpieczenie dzielnicy El Chorrillos.

W dniu inwazji w godzinach południowych, na terenie bazy lotniczej Howard zaprzysiężony został nowy prezydent Panamy, Guillermo Endara. Zaprzysiężenie nowego prezydenta miało na celu uspokojenie nastrojów społeczeństwa.

21 grudnia doszło do fali grabieży i rozbojów w większych miastach Panamy. Zdewastowane zostały budynki rządowe (m.in. pałac prezydencki) oraz sklepy i magazyny.

Nowy rząd nie posiadał środków umożliwiających zaprowadzenie porządku. Wszystkie oddziały policyjne były traktowane na równi z siłami Obrony Narodowej, spowodowało to ich rozbicie oraz rozbrojenie. W rolę sił policyjnych musiały się wcielić wojska Stanów Zjednoczonych.

Tego samego dnia w mieście Panama wprowadzony został stan wyjątkowy. Likwidacja ostatnich sił oporu zakończyła się wieczorem 22 grudnia, kiedy wszystkie formacje ochotnicze zaprzestały walk.  Uciekający Manuel Noriega postanowił uzyskać schronienie w nuncjaturze apostolskiej, licząc na azyl dyplomatyczny

W dniu 23 grudnia Amerykanie dowiedzieli się o jego miejscu schronienia. Wojska USA zastosowały psychologiczny nacisk, odtwarzając pod murami ambasady dzień i noc muzykę rockową grupy Van Halen.

Ekstradycja Noriegi do USA

Muzyka oraz naciski dyplomatyczne wywierane na Watykan, skłoniły Noriegę do oddania się w ręce Amerykanów 3 stycznia 1990 roku. Został natychmiast umieszczony na pokładzie samolotu MC-130 Combat Talon i poddany ekstradycji do Stanów Zjednoczonych.

1992 r., skazany Noriega


Noriega oskarżony o handel narkotykami został skazany w 1992 na 40 lat więzienia. Frank Rubino, adwokat Noriegi, powiedział, że ten wyjdzie z więzienia 9 września 2007. W marcu 2007 potwierdzono, że jeżeli Noriega wróci do Panamy, może stać się wolnym człowiekiem po wyjściu z więzienia Stanów Zjednoczonych. Rząd Panamy próbuje bez rozgłosu wprowadzić nowe prawo pozwalające na to.

26 kwietnia 2010 nastąpiła ekstradycja Noriegi do Francji, gdzie został osadzony w więzieniu La Santé. Władze Panamy zażądały jego ekstradycji, gdyż był sądzony zaocznie przez panamski wymiar sprawiedliwości za zniknięcia i zabójstwa opozycjonistów w latach 1968-1989. 11 grudnia 2011 Noriega został przewieziony do Panamy i tym samym po niemal 22 latach powrócił do kraju.

Po osiągnięciu celów inwazji Stany Zjednoczone rozpoczęły działania polityczne ukierunkowane na stworzenie nowego, przychylnego im rządu w Panamie. Robiono to w ramach tzw. operacji „Promote Liberty – Promowanie Wolności”. Do Panamy przybył sekretarz obrony USA Dick Cheney, który uznał operację Just Cause za zakończoną. Następnego dnia rozpoczęło się wycofywanie dodatkowych sił przybyłych do Panamy ze Stanów Zjednoczonych. Ewakuacja trwała do 14 stycznia.

Międzynarodowa reakcja w sprawie inwazji

Inwazja na Panamę wywołała międzynarodowe oburzenie. W dniu 22 grudnia Organizacja Państw Amerykańskich uchwaliła rezolucję potępiającą inwazję oraz wzywającą do wycofania się amerykańskich wojsk. W aneksie do rezolucji, wyrażono oburzenie łamaniem immunitetu nikaraguańskiej misji dyplomatycznej w Panamie przez wojska specjalne USA, które wtargnęły do budynku ambasady.

Rada Bezpieczeństwa ONZ, po omówieniu kilku kwestii, wystosowała projekt rezolucji wzywającej do natychmiastowego wycofania sił USA z Panamy. Rezolucja została zawetowana 23 grudnia przez trzech stałych członków Rady Bezpieczeństwa, Francję, Wielką Brytanię oraz Stany Zjednoczone, które powołały się na swoje prawa do obrony 35000 Amerykanów obecnych w rejonie Kanału Panamskiego.

Stany Zjednoczone otrzymały szybkie poparcie ze strony rządu brytyjskiego z premier Margaret Thatcher na czele, która oświadczyła: „Zasada demokracji powinna być podtrzymana”.

29 grudnia 1989 roku Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych, przy głosach 75 do 20 (40 wstrzymujących się), opowiedziało się za potępieniem inwazji jako rażące naruszenie prawa międzynarodowego. Związek Radziecki oraz wszystkie kraje bloku wschodniego głosowały za przyjęciem rezolucji, podobnie jak niemal każdy kraj Ameryki Łacińskiej. Wszystkie kraje z Afryki i Azji głosowały za potępieniem USA lub wstrzymały się od głosu.

Liczba ofiar inwazji

Podczas inwazji Stany Zjednoczone straciły 24 żołnierzy, a 325 zostało rannych. Liczba zabitych żołnierzy panamskich wynosi 205 osób.  Liczba ofiar cywilnych spowodowana inwazją nie jest dokładnie znana. Oficjalnie opublikowane dane mówią o 314 zabitych i 537 rannych, szacuje się jednak że mogło zginąć nawet 2-3 tys. osób.

Niezależne śledztwo prowadzone przez byłego prokuratora generalnego Ramsey Clarka wykazało ponad 4000 ofiar. Tak duża liczba ofiar miała być skutkiem nadmiernego użycia siły oraz nowych broni użytych przez amerykańskie wojsko. Niezależna Komisja Śledcza do spraw inwazji oszacowała liczbę ofiar między tysiącem a czterema tysiącami.

Szacuje się że 20 000 ludzi straciło swoje domy w wyniku działań wojennych. Około 2700 rodzin, które pozostało bez dachu nad głową w wyniku pożaru w dzielnicy El Chorrillo, otrzymało po 6500 dolarów od Stanów Zjednoczonych na budowę nowego domu lub mieszkania w wybranych dzielnicach.

Jednakże już w dwa lata po inwazji, pojawiły się liczne problemy w szybko wybudowanych budynkach. Raport Human Rights Watch z 1991 roku w sprawie inwazji, stwierdzał, że straty zadane przez amerykańskie siły wśród ludności cywilnej, były nie proporcjonalne. Były co najmniej cztery i pół razy wyższe niż u wrogich żołnierzy, a dwanaście lub trzynaście razy wyższe niż u ofiar amerykańskich. Obowiązek minimalizacji szkód dla ludności cywilnej nie był przestrzegany przez atakujące siły amerykańskie. Human Rights Watch zwracała uwagę, że kontrowersje co do liczby ofiar cywilnych, nie powinny zasłaniać tematu, w jaki sposób ci ludzie w ogóle zginęli.

Następstwa inwazji

Rząd Guillermo Endara ustanowił dzień inwazji obywatelskim dniem refleksji. W rocznicę operacji setki obywateli Panamy przeszło w czarnym marszu ulicami stolicy, wyrażając sprzeciw wobec inwazji USA oraz polityce gospodarczej rządu. W dniu 19 lipca 1990 roku, grupa 60 firm z Panamy złożyła pozew przeciwko rządowi Stanów Zjednoczonych w Federalnym Sądzie Rejonowym w Nowym Jorku.

Zarzucając, że działania przeciwko Panamie były niedozwolone oraz, że były prowadzone w sposób niedbały, z lekceważeniem dla nieruchomości niewinnych mieszkańców Panamy.

Większość firm ubezpieczeniowych zbankrutowało albo odmówiło zapłaty twierdząc, że wojna nie jest objęta ubezpieczeniem. Nowo wybrany prezydent, Guillermo Endara, szybko stracił poparcie społeczeństwa. W 1992 roku odrzucono w referendum jego projekt reformy konstytucji.

W wyborach prezydenckich 1994 roku zwyciężył Ernesto Pérez Balladares z opozycyjnej Rewolucyjnej Partii Demokratycznej. Panamskie wojsko zostało rozwiązane konstytucyjną poprawką w roku 1994 roku. Bezpieczeństwo zewnętrzne zostało zapewnione Traktatem o Neutralności Kanału Panamy z USA, które przejęły ochronę terytorialną.


Literatura:

Robert C. Harding, The History of Panama, Greenwood Publishers, 2006.

Thomas Donnelly, Operation Just Cause: The Storming of Panama. Lexington Books, 1991

Thomas L. Pearcy: The History of Central America. Nowy Jork: Palgravre Macmillan, 2006, seria: Palgrave Essential Histories

źródło: Panama PostChicago TribuneNoam Chomsky – The invasion of Panama

Advertisements

3 thoughts on “Inwazja USA na Panamę

  1. „Operation Just Cause” to gra słów, owszem poprawne tłumaczenie brzmi „Operacja Słuszna Sprawa”ale identycznie wymawia się po angielsku „Operacja tak po prostu” bo w potocznej mowie w słowie „because” zjada się literę b i czyta [koz]

    Lubię to

    • Wiem, ale takie tłumaczenie znalazłem. Zresztą podobnie z tytułami filmów, czasem niedosłownie się tłumaczy.

      Lubię to

      • Nie mniej jednak warto podkreślić czasem takie smaczki językowe, podobnie wspólne manewry USA i Pd Korei pod kątem inwazji na „jakiś tam” półwysep nosiły nazwę „Northern Brownland” gdzie Brown odnosiło się do slangowej nazwy heroiny którą Kim Dzong Un faszeruje swoich obywateli. Moglibyście zrobić z resztą z tego materiał bo w Korei Północnej „państwowi” dilerzy rozprowadzają najmocniejsze narkotyki jak heroina i metamfetamina a marihuana jest powszechnie uprawiana…. Jak nad wisłą z wódką…

        Lubię to

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s