1 komentarz

Roksolana – słowiańska femme fatale nad Bosforem

Roksolana Hurrem

W historii i tradycji krajów muzułmańskich większość kobiet była zawsze w cieniu mężczyzn i nie odgrywały istotnej w roli w rządzeniu. Jednak zdarzały się wyjątki od reguły. Jednym z nich była pewna słowiańska niewolnica – Roksolana zwana też potem jako Hürrem. Była żoną sułtana Sulejmana I Wspaniałego, władcy Imperium Osmańskiego. Wbrew mitom, nie była Polką lecz Rusinką. Stała się jedną z najpotężniejszych kobiet, która miały wpływ na losy wielkiego imperium. Ile prawdy jest na temat jej wielkich wpływów? Zapraszam do lektury.

Pomnik Roksolany w Rohatyniu na Ukrainie, fot. Wikimedia commons

Na temat dokładnej daty urodzin i pierwszych lat życia Roksolany niewiele wiadomo. History przyjmują, że urodziła się około 1505 r. jako córka popa Hawryło Lisowskiego w miejscowości Rohatyn na południowy wschód od Lwowa czyli na ziemiach Królestwa Polskiego.

Nie ma pewności także co do jej imienia, różne źródła podają Anastazja lub Aleksandra Lisowska. Jej biologiczny ojciec zmarł, gdy miała 14 lat. Jej matka wydała ją za mąż za sąsiada Stefana, gdyż nie miała za co utrzymać jej przy życiu. Wdowy po popach nie dziedziczyły majątku męża popa z cerkwi. Z powodu biedy próbowała popełnić samobójstwo rzucając się z urwiska, ale została odratowana, a matka zaraz poszukała jej męża o imieniu Stefan. Około 1520 r. w noc poślubną Tatarzy napadli na miejsce gdzie żyła i jako młodą jeszcze panienkę, której mąż Stefan nie zdążył skonsumować, została wzięta w Jasyr. Przewieziono ja tak zwanym czarnym szlakiem na Krym w charakterze branki czyli towaru na sprzedaż dla haremowych bogaczy.

Roksolana (Hürrem)

Była kształcona na Krymie w specjalnej szkole dla haremowych niewolnic, którą prowadzili Wenecjanie, gdzie imam tatarski zmusił ją do przyjęcia islamu. Poznała tam też swoją pierwszą miłość z serca, młodego wenecjanina Marka znanego z zamiłowania do malarstwa i poezji. Pełne nazwisko Anastazji czy Aleksandry jako późniejszej Sułtanki Hürrem z tytułami to: Devletlu İsmetlu Hürrem Haseki Sultan Aliyyetü’ş-Şân Hazretleri. Sułtanka oznacza Królową, a właściwie Cesarzową Imperium Otomańskiego, gdyż Turcja w owym czasie była Cesarstwem Otomanów. Haseki Sultana oznacza tyle, co Główna Żona w haremie sułtańskim dworu Otomanów.

Pewnego dnia wystawiono ją na sprzedaż w Stambule gdzie kupił ją Ibrahim Pasza, bliski przyjaciel Sulejmana I Wspaniałego, który wkrótce w rewanżu za otrzymane łaski i dary ofiarował ją do sułtańskiego haremu. Mimo, że była jedną z 300 niewolnic, potrafiła się wyróżnić niezwykłą osobowością, inteligencją, wiedzą, a także oczywiście talentem w ars amandi (sztuce miłosnej). Szybko zdobyła uznanie i serce władcy oraz stała się jego faworytą. Zyskała przydomek Hürrem, który oznaczał Uśmiechniętą Sułtanką.

W 1521 r. urodziła sułtanowi Sulejmanowi syna Mehmeda. Miała doprowadzić do usunięcia dotychczasowej konkubiny sułtana Mâhidevrân od łask Sulejmana. Swój silny wpływ na Sulejmana wykorzystała do zapewnienia następstwa tronu jednemu ze swoich synów. Urodziła sułtanowi po Mehmedzie kolejno córkę Mihrimah i synów Abdullaha (zmarłego w dzieciństwie), Selima (przyszłego władcę), Bajazyda i Dżihangira.

Roksalana i Sulejman I Wspaniały, obraz autorstwa niemieckiego malarza Antona Hickela, 1780 r.

W 1534 roku po śmierci matki Sułtana Sulejmana, królowej Ayşe Hafsa Sultana (Ajsza Hafiza), pobiły się haremowe nałożnice o wpływy, Mahidevran (Mâhidevrân lub czule Gülbahar czyli Wiosenna Róża) brutalnie pobiła Hurren, za co Sułtan Sulejman zesłał matkę swojego pierwszego syna razem z jej dzieckiem i głównym pretendentem do tronu Şehzade Mustafa, na prowincję, do stolicy prowincji Manisa, z grecka Magnesia. Wedle różnych źródeł w 1534 r. miał miejsce oficjalny ślub Hürrem z Sulejmanem.

Obraz: „La Sultana Rossa”, autorstwa Tycjana, ok. 1550 r.

W nielicznych ocalałych dokumentach zachowała się bardzo pochlebna jej charakterystyka, a pisano, że w jej oczach widać głębię i inteligencję. Roksolana, będąc nadzwyczajnym strategiem i artystką polityczną, jak mistrz szachowy rozgrywała wszelkie ataki haremowych rywalek. Sułtanka Hürrem w obawie o konkurencję podobnież nakazała, by najpiękniejsze niewolnice zostały wydane za paszów, a inne wyzwolone.

Śmierć w 1536 roku Pargalı İbrahim Pasha, który w 1523 roku został Wielkim Wezyrem Sulejmana Wspaniałego, wedle domysłów historyków i legend ludowych, była spowodowana tym, że w sukcesji do tronu wspierał Şehzade Mustafa syna rywalki Sułtanki Hurrem, którą była Mahidevram, pochodząca z książęcej rodziny. Jednak jest brak jednoznacznych historycznych dowodów na to, że Sułtanka Hurrem miała jakikolwiek udział w zabiciu Ibrahima Paszy.

Śmierć Ibrahim Paszy mogła być spowodowana tym, że zbytnio obnosił się ze swoją pozycją drugiej osoby po Sułtanie Sulejmanie oraz z powodów religijnych knowań, gdyż w ogrodach swojego pałacu posiadał wiele rzeźb o dużej wartości, czego islam surowo zakazywał, a religijni imamowie często doprowadzali do likwidacji takich osób, nawet jak były niemuzułmanami. Mogła też to być zemsta Habsburskich posłów za podbicie Węgier Ibrahim Pasza został zastąpiony przez Rüstem Pasha, który był mężem córki Hurrem, Księżniczki Mihrimah Sultany

W 1541 roku spłonął Stary Pałac, a Wielki Harem przeniesiono do siedziby sułtanów, Pałacu Topkapı. Sułtanka Hurrem znalazła się w samym centrum władzy. Tym bardziej, że Sulejman, wojownik o wiarę (ghazi), wciąż prowadził wojny i często był nieobecny w stolicy. W polskich archiwach przetrwała niezwykła korespondencja z XVI w. Do króla Zygmunta Augusta pisała Hürrem, żona sułtana Sulejmana Wspaniałego. Najpierw, w 1548 r., składała kondolencje po śmierci Zygmunta Starego. W roku następnym życzyła Jagiellonowi, by „długo żył i zawsze miał w sercu radość”. Wspominała też słowa Sulejmana, który „powiedział, że ze starym królem był jak brat z bratem, a z królem Zygmuntem Augustem jest teraz jak ojciec z synem”. Deklarowała, że ilekroć padnie przy sułtanie słowo o Jagiellonie, „z radością dodaje dziesięć dobrych słów o nim od siebie”. Oprócz pozdrowień, sułtanka przesłała też Zygmuntowi Augustowi… chusteczki, ręczniki oraz pidżamę (albo, jak wolą niektórzy: koszulę i kalesony).

Zrodziła się  wówczas legenda, iż Roksolana jest rzekomą „siostrą króla polskiego” oraz że miały znaczny wkład w przyjazne nastawienie sułtana do Królestwa Polskiego. Jaka jest prawda? Słowo „siostra” nawiązywało najwyraźniej do serdecznych kontaktów, a nie do faktycznego pokrewieństwa z Jagiellonami. Nie znaleziono potwierdzenia na zakulisowe działania Harem. Nie znaczy to, że losy stosunków polsko-tureckich nie były dla Roksolany ważne i jej sympatia ograniczała się tylko do przesyłania kalesonów Zygmuntowi Augustowi. Mogła jednak odegrać rolę w łagodzeniu gniewu Sulejmana, po kolejnych wypadach Kozaków na Krym.

Mapa Imperium Osmańskiego, XV-XVII w.

Jednak fakty są takie, że Turcy mieli wystarczająco dużo innych powodów, żeby zachowywać dobre stosunki z Rzeczpospolitą. Łączyła ich z Jagiellonami wspólna nieufność wobec Habsburgów. Turcy chcieli ich otoczyć, starali się zatem być w dobrych stosunkach z Francją i Rzecząpospolitą

Mâhidevrân ( 1500 – 1580)

W 1553 roku, w wyniku kolejnych intryg Hurrem, Sułtan Sulejman nakazał w obawie o bunt i zamach stanu egzekucję Księcia Mustafa, syna Mahidevran, który wmieszany był w spisek odsunięcia Sulejmana Wspaniałego od władzy, co miało miejsce w czasie ekspedycji przeciwko Safanidom w Persji. Intryga miała ułatwić synom Roksoalny drogę do sukcesji po Sulejmanie.

Po śmierci syna Mahidevran straciła status na dworze cesarskim i przeniosła się do Bursy (Prousa) w północno-zachodniej Anatolii, a jej życie stało się bardzo ciężkie. Nie zmarła w biedzie jedynie dlatego, że Selim II po objęciu tronu w 1566 roku wypłacał jej pensję z uwagi na dobrą pamięć jaką darzył ją w czasie, gdy była na dworze cesarskim. Książę Cihangir, najmłodszy syn Sułtanki Hurrem zmarł 21 listopada 1553 roku, w kilka miesięcy po śmierci przyrodniego brata księcia Mustafy, jak głosiła ówczesna wieść, z żalu po jego śmierci, gdyż był z nim w dzieciństwie mocno związany.

Łaźnia w Stambule, wybudowana za inicjatywy Hürrem, fot. Wikimedia commons

Pod koniec życia Roksolana zajęła się działalnością charytatywną. Kazała zbudować kompleks Haseki Sultan, gdzie były szkoła, szpital (funkcjonujący do dziś), biblioteka, hamam (łaźnia). Postawiła też kuchnię dla ubogich obok meczetu Ayasofia (Hagia Sofia). Najbardziej znana pamiątka po Roksolanie znajduje się obok obleganego przez turystów meczetu Sulejmana Wspaniałego w Stambule. To mauzoleum, wzniesione przez Sinana, genialnego architekta sułtana. Wnętrze tego miejsca pamięci bardzo pasuje do tureckiego imienia Hürrem, co znaczy „Pogodna” lub „Kwitnąca”. Wyłożone jest bowiem kafelkami z Izniku, przedstawiającymi rajski ogród. Tak to „Róża Kipczaku” – jak nazywał ją Sulejman Wspaniały w swoich wierszach, zakwitła nad Bosforem. Kipczak to stepy na zachód od Morza Czarnego.

Mauzoleum w Stambule wzniesiony przez architketa Sinana. W mauzoleum są pochowani Hürrem i Sulejman I Wspaniały. fot. wikimedia commons

Zmarła 15 kwietnia 1558 r., Została pochowana we mauzoleum. Po jej śmierci Sulejman podobno nigdy nie zainteresował się żadną inną kobietą, pozostał wierny pamięci ukochanej żony. Kiedy umarł w 1566 r. zgodnie z jego życzeniem pochowano go w jednej krypcie z Roksolaną.

Selim II zwany Mest (Pijak)(1524 – 1574)

Jego następca Selim II, zwany Opojem. Niestety nie był dobrym władcą osmańskim, poświęcał czas bardziej orgiom i zabawom, aniżeli polityce. Faktycznie krajem panował wielki wezyrze Mehmedem Sokollu. Wpływ sułtanki Hürrem na cesarski dwór Imperatora Sulejmana stał się legendarny, a historie walk i spisków dworsko-haremowych pomiędzy nałożnicami Cesarza Sulejmana stał się przedmiotem opowieści tureckich poetów i pieśniarzy, jednak wiele z tych historii to tylko domysły i opowieści ludowe bez dowodów w faktach historycznych, chociaż wdzięczne dla filmowców czy aktorów teatralnych.

Kadry z serialu „Wspaniałe stulecie” . Sulejman Wspaniały (Halit Ergenç) i Roksolana/ Hürrem (Meryem Uzerli), źrodło: tvp.pl

W  latach 2011–2014, nakręcono serial telewizyjny „Wspaniałe stulecie” (tur. Muhteşem Yüzyıl), przedstawiający życie dworu osmańskiego, w okresie panowania sułtana Sulejmana Wspaniałego (najdłużej panującego sułtana osmańskiego). A jednym z głównych wątków w filmie jest miłość sułtana do wspomnianej Roksolany, Hürrem.

Meryem Uzerli jako Hürrem Sultan w serialu „Wspaniałe stulecie” (2011-2014)

W rzeczywistości na dworze osmańskim już przez około stulecie panowały zwyczaje podejmowania walki o tron przez uznanych, uprawnionych synów dotychczasowego władcy po jego śmierci. Istniało prawo do pokonania i zabicia braci w walce o tron po ojcu, co pokazuje, że czasy były brutalne, a zwyczaje epoki ponure, chociaż przepych w pałacach był wielki, a żarliwość religijna na pokaz potężna. Chociaż religia religią, to kultura i architektura szły swoją drogą, a brutalne plemienne zwyczaje, niewolnictwo i absurdalna prawa zwyczajowe, także prawa dworskie szły swoją drogą. Więc Roksalana miała pewny wpływy, lecz jej postać nieco ubarwiono.


Literatura:

Zygmunt Abrahamowicz, Roksolana, w Polskim Słowniku Biograficznym, tom XXXI, 1989

Janusz Pajewski: Buńczuk i koncerz: Z dziejów wojen polsko-tureckich, Wiedza Powszechna , Warszawa 1978.

Jerzy S. Łątka, Sulejman II Wspaniały, wyd. Bellona, Warszawa 2004.

Leslie P. Peirce. The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, new ed. Oxford University Press USA, 1993

Jennifer Heath, The Scimitar and the Veil: Extraordinary Women of Islam, Snohomish 2004,

Galina I. Yermolenko, Roxolana in European Literature, History and Culture, Farnham 2010

Reklamy

One comment on “Roksolana – słowiańska femme fatale nad Bosforem

  1. […] i jego ciało wysłano do Konstantynopola (obecnie Stambuł), gdzie pochowane wraz z jego ukochaną Roksolaną zwaną też Hürrem. Historycy uważają, że grób sułtana może się znajdować w miejscu, gdzie zginął w […]

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: