Zdemaskowanie spisku Katyliny

sprzężenie Katyliny

„Cyceron demaskujący Katylinę”, autor Cesare Maccari, 1889 r.

8 listopada 63 p.n.e. – konsul rzymski Cyceron zdemaskował podczas przemówienia w senacie spisek Katyliny, którego celem była próba doprowadzenie do przewrotu i przejęcie władzę w Republice Rzymskiej. W jego następstwie doszło jednak do wojny domowej.

W latach 67 – 62 p.n.e., kiedy to Pompejusz zdobywał wielką sławę podbijając i grabiąc na Wschodzie, Marek Krassus wykorzystywał jego nieobecność w Rzymie manipulując klientelą i wykorzystując wszelkie środki do zdobycia prymatu w życiu politycznym. Myślał, że może osiągnąć swój cel podczas nieobecności rywala, przeciwnika, o którego był bardzo zazdrosny, a zwłaszcza kiedy odnosił on sukcesy na Wschodzie.

Pierwszy spisek Katyliny

Pod koniec 66 roku p.n.e. Marek Licyniusz Krassus udzielił sekretnego poparcia spiskowi, którego celem było usunięcie w połowie okresu urzędowania konsulów na rok 65 p.n.e., widząc w tym możliwość uzyskania pewnych korzyści. Był on duszą tego spisku pragnąc obalić władzę przebywającego wówczas poza Rzymem Pompejusza Wielkiego. Brali w tym również udział Juliusz Cezar i Gnejusz Kalpurniusz Pizon. Pierwszy według planu miał wyprawić się do Egiptu w celu likwidacji tamtejszego królestwa i zdobycia jego zasobów.

Drugi z nich miał jechać objąć w zarząd Hiszpanię. Natomiast sam Krassus miał objąć dyktaturę i restytuować dwóch odwołanych z powodu nadużyć wyborczych i korupcji (ambitus zgodnie z Lex Acilia Calpurnia) konsulów: Publiusza Autroniusza Petusa i Publiusza Korneliusza Sullę – bratanka byłego dyktatora). Cały spisek zasadzał się na zamachu na dwóch nowych konsulów – Lucjusza Aureliusza Kottę i Lucjusza Manliusza Torkwatusa – wybranych niejako w trybie awaryjnym w miejsce Petusa i Sulli. Usunięcie tamtych konsulów, wybranych na rok 65 p.n.e., było pretekstem do przeprowadzenia spisku, co śmiało można nazwać zamachem stanu.

Nie udało się, bo Senat w pewien sposób dowiedział się o tych zamiarach (planowanych na dzień objęcia konsulatu tj. na 1 stycznia). Realizację planów przeniesiono na 5 lutego, ale również wtedy skończyło się na niczym, prawdopodobnie dlatego, że Krassus nie zjawił się, w wyniku czego i Cezar nie dał umówionego znaku. Inna relacja mówiąca, że Katylina za wcześnie dał znak, zanim się jeszcze zebrali spiskowcy, ma na celu uniewinnienie Cezara i Krassusa. Osobą napędzającą spisek był cały czas Katylina, który możliwe, że był inspirowany przez senackie stronnictwo popularów (jednym z ich przywódców był Juliusz Cezar) dążące do osłabienia optymatów (w tym stronnictwie ważną pozycję miał Pompejusz).

Lucjusz Sergiusz Katylina (łac. Lucius Sergius Catilina) (109-62 p.n.e.) – rzymski polityk i awanturnik.

Drugi spisek Katyliny

W 64 roku p.n.e. Katylina zdecydował się ponownie wystartować w wyborach konsularnych na rok 63 p.n.e. Swoją akcję wyborczą oparł na populistycznych hasłach, które głównie trafiać miały do ludzi takich jak on sam – zubożałych arystokratów (obiecywał zniesienie długów) oraz zniechęconych weteranów wojennych Sulli. Doświadczeni żołnierze oczekiwali dofinansowania swoich kies i gotowi byli na ruszenie pod dowództwem „nowego Sulli”. Dług państwowy był największy od lat, co miało zły wpływ także na prowincję w Italii. Ogromna ilość rolników plebejskich utraciła swoje posiadłości i zmuszona została do przeniesienia się do miasta, gdzie „umocniła” miejską biedotę. Populistyczne hasła Katyliny o poprawie bytu zubożałej arystokracji, weteranów i plebejuszów trafiły na podatny grunt.

Marek Tulliusz Cyceron (łac. Marcus Tullius Cicero) (106 p.n.e. – 43 p.n.e.)

Mimo tego Katylina przegrał wybory. Jednym z konsulów został Marek Tuliusz Cyceron, przeciwnik popularów. Wtedy Katylina postanowił osiągnąć cel – zdobycie władzy – przez zamach stanu.

Wiele wskazuje na to, że Katylina chciał wywołać bunty niewolników w kilku regionach Italii, aby zdestabilizować sytuację. Poza tym rebelianci zawarli układ z plemieniem Allobrogów z Galii Narbońskiej, którzy mieli wysłać swych wojowników za Alpy.

Jednak podstawą sił Katyliny byli dawni legioniści Sulli mieszkający w Etrurii. Jego współpracownik Gajusz Manliusz rozpoczął formowanie z nich oddziałów w okolicach miasta Faesulae. W tym czasie w Italii prawie nie było wojsk, bo Senat bał się, że wodzowie wykorzystają je do wywierania nacisków na rządzących.

Spiskowcy zaplanowali też porwanie dzieci Pompejusza jako zakładników, aby zabezpieczyć się przed jego ewentualną interwencją. Planowano także liczne morderstwa senatorów i osób niechętnych Katylinie i jego poplecznikom. Po zabójstwach Katylina miał dołączyć do armii Manliusza i razem zająć Rzym. Niewykluczone też, że chcieli zorganizować zamach na Cycerona (wykonany miał być przez Gajusza Korneliusza i Lucjusza Vargunteiusa rankiem, dnia 7 listopada 63 roku p.n.e.).

Na szczęście dla Cycerona, jego informator – senator Kwintus Curius – poprzez swoją kochankę Fulwię dowiedział się o planach spiskowców i za w czasu poinformował Cycerona. Ten wystawił straż przy drzwiach domu, co wystraszyło morderców i zapobiegło zabójstwu. W między czasie do Rzymu przybyli posłowie Allobrogów. Doszli oni ostatecznie do wniosku, że lepiej pozostać sojusznikami republiki niż zawierać przymierze z niegodnym zaufania awanturnikiem. Galowie potwierdzili, że próbowano ich wciągnąć do spisku. Następnego dnia Cyceron zwołał Senat w świątyni Jowisza Statora i otoczył go uzbrojonymi strażnikami. Mimo braku dowodów Cyceron nie zawahał się w obecności całego senatu zaatakować Katylinę pierwszą ze swoich sławnych mów, tzw. „Katylinarek„:

„Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? Quam diu etiam furor iste tuus nos eludet? Quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? Nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? Patere tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuam non vides? Quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consilii ceperis, quem nostrum ignorare arbitraris? O tempora, o mores!”

W tłumaczenie na polski:

„Jak długo, Katylino, będziesz nadużywał naszej cierpliwości? Jak długo będziesz w swoim szaleństwie naigrywał się z nas? Do jakich granic będziesz się chełpił swoim zuchwalstwem nie znającym cugli? Czyż nie strwożyły cię nocne straże na Palatynie ani straże przemierzające miasto, ani trwoga, która ogarnęła lud, ani obecność tutaj wszystkich uczciwych ludzi, ani wybór tego obronnego miejsca na posiedzenie senatu, ani twarze i spojrzenia wszystkich obecnych? Czyż nie rozumiesz, że zamiary twoje zostały odkryte? Nie widzisz, że twój spisek znany już jest wszystkim obecnym i zdemaskowany? Kto z nas, według ciebie, nie wie, co robiłeś ostatniej, co poprzedniej nocy, gdzie byłeś, kogo zwoływałeś, jaką podjąłeś decyzje? O co za czasy! O co za obyczaje!”

– Cyceron, In Catilinam, I, 1

Samo wystąpienie było mocno ubarwione (mówił o planach podpalenia Rzymu i wymordowania optymatów), ale samo wspomnienie o zamiarach wywołania buntu niewolników wystarczyło by wzbudzić strach i wściekłość wśród Rzymian, pamiętających niedawne powstanie Spartakusa.

Karykatura Cycerona. Rysunek Johna Leecha w The Comic History of Rome by Gilbert Abbott A. Beckett, Londyn, 1850 r.

W czasie wygłaszania pięknego przemówienia Cycerona, zaskoczeni i oburzeni senatorowie odsuwali się od spiskowca pozostawiając go samego na tle siedzisk. Oburzony Katylina, nawoływał senatorów do przypomnienia sobie historii i dokonań jego sławetnego rodu, zarzucając Cyceronowi kłamstwo i pomawianie dobrego imienia jego familii. Na koniec użył mocnych słów i opuścił obrady oraz udał się do swojego domu. Tej samej nocy opuścił Rzym i pod pozorem dobrowolnego wygnania do Massilii (tego żądał Cyceron), udał się do obozowiska spiskowców w Etrurii w celu zrealizowania rewolucyjnych planów. Pięciu ważnych spiskowców – Lentulusa, Cetegusa, Statiliusza, Gabiniusza i Cepariusza – zamknięto w więzieniu Tulianum. Niebawem zostali straceni na rozkaz Cycerona (w 58 roku p.n.e. wygnano go na rok za ten czyn, uznając, że wydał wyrok niezgodnie z prawem).

Katylina stanął na czele swych zwolenników. Postanowił przebić się na północ, ale wkrótce dopadła go wysłana przez Senat armia prokonsula Gajusza Antoniusza. Do starcia doszło pod Pistorią w 62 roku p.n.e. Mimo słabego uzbrojenia i przewagi liczebnej wroga doświadczeni weterani długo stawiali opór. Ich morale podnosił niezwykły symbol – orzeł Mariusza, niesiony przez jego armię podczas zwycięskiej kampanii przeciw Cymbrom (nie wiadomo, skąd wziął go Katylina).

W końcu po zażartej walce ludzie Katyliny ulegli. Kiedy Katylina dostrzegł że szanse na wygrane są zerowe rzucił się w wir walki. Armia buntowników została pokonana, a jej przywódca zginął. Co ciekawe kiedy zliczano ciała, wszyscy żołnierze Katyliny mieli rany z przodu, co dowodziło istnemu fanatyzmowi z jakim walczyli zwolennicy awanturnika. Prokonsul, którego wojska okupiły zwycięstwo wielkimi stratami, kazał obciąć głowę Lucjusza Sergiusza. W Rzymie pokazano ją na dowód, że rebelię stłumiono.

Po śmierci Katyliny, wielu biednych Rzymian postrzegało go z szacunkiem i nie traktowało jako zdrajcę i łotra (jak mówił o nim Cyceron). Jednak inne zdanie miała arystokracja rzymska. Salustiusz w podsumowaniu spisku uznał, że był on ucieleśnieniem wszystkiego co złe w upadającej republice. Historyk przypisuje Katylinie niezliczone zbrodnie i okrucieństwa, a w tym picie krwi poświęconego dziecka. Późniejsi historycy tacy jak Florus czy Kasjusz Dion, którzy żyli w późniejszych czasach, jedynie przepisywali twierdzenia wcześniejszych dziejopisarzy.

Mimo że imię Katyliny po dziś dzień wiąże się ze wszystkim co najgorsze, wielu Rzymian po kres Rzymu postrzegało go z szacunkiem. Sam Cyceron w swoich refleksjach pisze, że Katylina był postacią enigmatyczną, która charakteryzowała się szlachetnymi cechami, jak i okropnymi zbrodniami. Z jednej strony Katylina starał się za wszelką cenę osiągnąć coś niezwykłego i odbudować pozycję swojego rodu. Z drugiej strony był uosobieniem odwagi, stanowczości w dochodzeniu do celu oraz honorowości. Wolał zginąć w walce, niż zostać osądzony przez system, który chciał obalić.


Literatura:

J. Gadomski, Rzym. Podręcznik historji starożytnej, cz. II, Warszawa 1918, s. 295-296.

J. Mathiex, Wielkie cywilizacje – rozkwit i upadek imperiów, Warszawa 2008, s. 243.

J. Wolski, Historia powszechna – starożytność, wyd. 10, Warszawa 2002, s. 371.

Steven Taylor, „Zagadka Katyliny”, wyd. Rebis, 2012

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s