410. rocznica udaremnienia „Spisku prochowego”

Zatrzymanie Guya Fawkesa

Schwytanie Guya Fawkesa, autor: Ron Embleton, źródło: Fine Art America

Dzisiaj mija 410. rocznica, kiedy 5 listopada 1605 roku w Londynie udaremniono zamach zorganizowany przez grupę angielskich katolików, tzw. Spisek prochowy (ang. Gunpowder Plot). Zatrzymano wówczas jednego ze spiskowców Guya Fawkesa wraz z 36 beczkami prochu. Celem zamachu było zamordowanie protestanckiego króla Anglii i Szkocji Jakuba I. Dlaczego chciano zabić króla? Jak wyglądały kulisy spisku? Czy to Guy Fawkes był jego inspiratorem?

Król Anglii i Szkocji Jakub I Stuart (1566 – 1625)

W 1603 roku zmarła królowa Elżbieta I Tudor, jej następcą został jej krewny Jakub I Stuart. Angielscy katolicy wiązali nadzieję z nowym królem, iż prowadzi do kraju wróci dominacja wiary katolickiej. Jakub I był wprawdzie prezbiterianinem, ale miał katolicką żonę Annę Duńską, początkowo nawet odnosił się z sympatią do katolików. Jednak po objęciu tronu nie zamierzał zmieniać ustawodawstwa dotyczącego spraw wiary.

Wśród katolików wówczas dominowały dwa stronnictwa – jedno, łagodniejsze, było gotowe do ugody z królem w zamian za tolerancję religijną. Drugie, radykalne, absolutnie wykluczało ugodę i domagało się powrotu supremacji religii katolickiej. To wśród tej drugiej grupy zrodził się wówczas plan zamachu. Na czele tej drugiej radykalnej grupie katolików stanął Robert Catesby.

W lutym 1603 roku Robert Catesby do swojego domu w londyńskiej dzielnicy Lambeth zaprosił Thomasa Wintoura. Wintour który był człowiekiem świetnie, wykształconym, władający wieloma językami, mający kontakty zagranicą. Na spotkaniu był również jeden z najlepszych szpadzistów w tamtym czasie i zagorzały katolik John (Jack) Wright. Catesby na spotkaniu zaproponował zlikwidowanie króla Jakub I i jego rządu przez wysadzenie w powietrze budynku Parlamentu z użyciem beczek z prochem [1]. A następnie osadzenie na tronie jego córki, trzecią w kolejce do sukcesji księżniczki Elżbietę Stuart [2]. Wintour w pierwszej chwili sprzeciwił się pomysłowi, ale został przekonany przez Catesby’ego. Następnie udał się w poszukiwaniu wsparcia za granica.

Wintour wraz z bratem Johna Wrighta Christopherem udał się do Flandrii by się spotkać z wygnanym walijskim szpiegiem Hugh Owenem [3]. Owen poinformował Catesby’ego, że nie otrzyma pomocy od Hiszpanii, ale Wintourowi przedstawił Guya Fawkesa – uczestnika walk przeciwko Niderlandom po stronie Hiszpanii, który w tamtym momencie przez długi czas przebywał poza Anglią i był tam nieznany. Wintour i Fawkes byli rówieśnikami, każdy z nich był wojskowym i bezpośrednio doświadczył hiszpańskiej niechęci w kwestii udzielenia jakiejkolwiek pomocy.

Wintour opowiedział Fawkesowi o planie, „by wreszcie zrobić coś z Anglią, skoro pokój z Hiszpanią nic nie dał”, i takim sposobem w kwietniu 1604 roku dwóch mężczyzn wróciło razem do Anglii. Wieści od Wintoura nie zaskoczyły Catesby’ego. Mimo optymistycznych deklaracji ze strony hiszpańskich władz obawiał się, że „nie zostaną potwierdzone czynami”. Wkrótce do spisku został zaproszony Thomas Percy przyjaciel Catesby’ego.

Spotkanie spiskowców w zajeździe Duck and Drake (pol. „Kaczka i kaczor”), źródło: UK Parliament

20 maja 1604 roku w niedziele doszło pierwszego spotkania pięciu czołowych spiskowców,  w zajeździe Duck and Drake (pol. „Kaczka i kaczor”), w modnej dzielnicy Londynu, Strand [4]. Na spotkaniu była pierwsza trójka, która wcześniej się spotkała nieformalnie był to lider Robert Catesby, Thomas Wintour oraz John Wright. Byli też na spotkaniu zwerbowany przez Wintoura Guy Fawkes oraz Thomas Percy [5]. Na spotkaniu jeszcze przedstawiano plan zabicia króla oraz rządu poprzez wysadzenie parlamentu.

Guy Fawkes – ilustracja stworzona przez George’a Cruikshanka do powieści Williama Harrisona Ainswortha z 1840 roku, źródło: wikimedia commons

Oswald Tesimond, jezuicki ksiądz i kolega ze szkolnej ławy, tak opisuje Fawkesa jako: „przyjemnego w obyciu, o wesołym usposobieniu, przeciwnego kłótniom i sporom (…) lojalnego wobec przyjaciół” [6].

Według niego Fawkes był „mężczyzną dobrze zaznajomionym z zagadnieniami wojennymi” i że właśnie połączenie jego pobożności z profesjonalizmem sprawiło, że zdobył sobie względy pozostałych spiskowców.

Z kolei pisarka Antonia Fraser opisuje Fawkesa jako: „wysokiego, bardzo dobrze zbudowanego mężczyznę o gęstych rudobrązowych włosach, opadających – zgodnie z ówczesną modą – wąsach i krzaczastej, rudobrązowej brodzie”, który był „człowiekiem akcji (…) ku zdziwieniu wrogów – zarówno fizycznie wytrwałym, jak i potrafiącym inteligentnie argumentować swoje zdanie”[7].

Po spotkaniu spiskowcy rozeszli się wszyscy do domu. Międzyczasie jeden ze spiskowców, Thomas Percy, awansował niebawem, zdobywając dostęp do londyńskiego domu należącego do Johna Whynniarda – królewskiego garderobianego. Fawkes został zatrudniony jako dozorca i sługa Percy’ego, posługujący się od tamtej chwili pseudonimem John Johnson [8].

Ówczesne relacje z dochodzenia (zaczerpnięte z zeznań Thomasa Wintoura) [9] wnoszą, że spiskowcy próbowali wykopać pod domem Whynniarda tunel prowadzący aż do Parlamentu. Niemniej jednak, historia ta mogła być zmyślona przez rząd, gdyż oskarżenie nie przedstawiło żadnych dowodów potwierdzających istnienie tunelu, nigdy też nie znaleziono jakichkolwiek jego śladów. Fawkes nie potwierdził istnienia tunelu aż do piątego przesłuchania, lecz nawet wtedy nie był w stanie wskazać jego lokalizacji [11].

Jeśli jednak historia o tunelu jest prawdziwa, oznacza to, że do grudnia 1604 spiskowcy byli zajęci wykonywaniem podkopu z wynajętego domu do Izby Lordów. Zarzucili wysiłki, gdy podczas kopania usłyszeli nad sobą hałas. Na zwiady wysłano Fawkesa, który wrócił z informacją, że wdowa po dzierżawcy wyprzątała pobliską podziemną kryptę, umieszczoną bezpośrednio pod Izbą Lordów [12].

Spiskowcy wydzierżawili pomieszczenie, które również należało do Johna Whynniarda [12]. Nieużywaną i brudną kryptę uznano za idealne miejsce do ukrycia prochu. Według Fawkesa dwadzieścia beczek z prochem wniesiono tam od razu, a kolejne szesnaście 20 lipca. Zaplanowane na 28 lipca otwarcie sesji Parlamentu zostało jednak opóźnione aż do 5 listopada z powodu grożącej epidemii dżumy [13].

Jednocześnie po ponowne wsparcie z zagranicy udał się w maju 1605 r. tym razem Fawkes, wyruszył w podróż przez morze i poinformował Hugh Owena o planie spiskowców. Na którymś z etapów podróży nazwisko Fawkesa trafiło do dokumentów pierwszego earla Salisbury, Roberta Cecila, który zatrudniał sieć szpiegów w Europie.

Za przechwycenie jego nazwiska odpowiedzialny mógł być jeden z nich – kapitan William Turner. Choć informacje, które przekazał earlowi Salisbury, były mglistymi, niejasnymi raportami na temat planowanych najazdów na Anglię [14], nie zawierającymi jakichkolwiek informacji na temat spisku prochowego, zapis z 21 kwietnia traktował o tym, jak Fawkes zostanie przetransportowany przez Testimonda do Anglii. Fawkes figurował w zapiskach Turnera jako znany flamandzki najemnik, który miał być przedstawiony Catesby’emu oraz „dostojnym przyjaciołom szlachty i innym życzliwym i pomocnym im ludziom”. Raport Turnera, nie wymieniał jednak angielskiego pseudonimu Fawkesa – John Johnson – a poza tym nie dotarł do Cecila aż do listopada, kiedy spisek został już odkryty.

Nie jest jasne, kiedy Fawkes powrócił do Anglii, ale na pewno był w Londynie pod koniec sierpnia 1605 roku, kiedy to wspólnie z Wintourem odkryli, że proch, który przechowywali w krypcie, przestał nadawać się do użytku.

Spiskowcy gromadzono proch w piwnicy, źródło: dailymail.uk

Do pomieszczenia zgromadzono 36 beczek prochu  i drewno na podpałkę do zamaskowania go. Ostateczną rolę Fawkesa w spisku ustalono w czasie październikowych spotkań.

Miejsce piwnicy (zaznaczone na czerwono), skąd miano odpalić beczki z prochem, źródło: wikimedia commons

Fawkes miał odpalić lont na inauguracyjnym posiedzeniu parlamentu, a następnie szybko uciec Tamizą. Podczas tego posiedzenia mieli uczestniczyć król, królowa i następca tronu, lordowie i biskupi, szlachta oraz członkowie Izby Gmin. Wszyscy oni mieli zginąć w jednej gigantycznej eksplozji. Rewolta, która miała w tym samym czasie wybuchnąć w Midlands, miała zapewnić pojmanie księżniczki Elżbiety. Z tego właśnie mieli skorzystać katolicy, planując desant emigrantów z Flandrii na południowe wybrzeże, powstanie w środkowej Anglii oraz ukoronowanie córki Jakuba, Elżbiety, którą miano wychować na gorliwą katoliczkę.

Kilku konspiratorów było zaniepokojonych obecnością innych katolików na otwarciu sesji Parlamentu [15]. Spiskowcy postanowili ich ostrzec, tym samym popełniając kolosalny błąd, a tym demaskując spisek.

Ostrzegli lorda Monteagle’a, katolika i członka Izby Lordów, o planowanym zamachu. Ów zaś nie omieszkał powiadomić władze o dziwnym liście, jaki otrzymał. 5 listopada 1605 roku , szybko też ujęto pozostałych członków spisku. Robert Catesby i dwóch innych nie poddało się i zginęło z bronią w ręku.

Wieczorem 26 października Lord Monteagle, katolik i członek Izby Lordów otrzymał dziwny anonimowy list sugerujący, by nie pojawiał się w Parlamencie oraz „by wyjechał do swego hrabstwa i tam, w bezpiecznej odległości, oczekiwał rozwoju wypadków (…) straszny cios zostanie zadany temu parlamentowi”[16]. 

List ostrzeżeniem wysłanych przez spiskowców do Lorda Monteagle

Spiskowcy, poinformowani przez jednego ze służących Monteagle’a, szybko dowiedzieli się o istnieniu listu, lecz postanowili zrealizować swoje plany, gdyż zdawało się, że list „potraktowano jako głupi kawał”. Fawkes sprawdził kryptę 30 października i zdał raport, że wszystko jest w porządku. Jednak podejrzenia Monteagle’a zostały wzbudzone do tego stopnia, że list pokazano Jakubowi I. Król nakazał Sir Thomasowi Knyvetowi przeszukanie piwnic pod Parlamentem.

Guy Fawkes złapano na gorącym uczynku., źródło: culture24.org.uk

Fawkes zajął stanowisko późną nocą poprzedniego dnia, uzbrojony w lont i zegarek otrzymany od Percy’ego, „gdyż powinien wiedzieć jak szybko mijał czas”. Schwytano go,  trzymającego już w ręku krzesiwo i hubkę. W środku piwnicy odnaleziono ukryte pod stosami drewna na opał i węgla, beczki z prochem [17]. Rozpoczęto śledztwo w tej sprawie.

Portret zatrzymanego Guya Fawkesa

Fawkes podczas pierwszego przesłuchania prowadzonego przez przez członków Tajnej Rady Króla zachowywał się prowokacyjnie. Na pytanie dlaczego posiadał tak dużą ilość prochu, Fawkes odpowiedział, że planował „wystrzelić wasze szkockie żebracze grzbiety w wasze szkockie góry” [18]. Podał się za John Johnson 36-letniego katolika z Netherdale w Yorkshire, ojcu nadał imię Thomas, a matce – Edith Jackson. Rany na ciele, które zainteresowały przesłuchujących, przypisał efektom zapalenia opłucnej. Fawkes przyznał, że planował wysadzić w powietrze Izbę Lordów i wyraził głęboki żal, że mu się to nie udało. Jego nieugiętość zjednała mu podziw króla Jakuba, który opisał Fawkesa jako człowieka o „wielkiej stanowczości”.

Guy Fawkes w więzieniu w londyńskim Tower, źródło: UK Parliament

Jednak podziw Jakuba I nie powstrzymał go przed wydaniem rozkazu torturowania „Johna Johnsona” tak długo, aż wyjawi nazwiska współspiskowców[19]. Nakazał, by tortury były najpierw lekkie, przez co rozumiano podwieszenie za nadgarstki w kajdanach, ale w razie konieczności zezwolił na stosowanie łoża madejowego w myśl idei: „używaj najpierw lżejszych tortur et sic per gradus ad ima tenditur (pol. krok po kroku, aż do najokropniejszych)”[20] Fawkesa przeniesiono do Londyńskiej Tower. Król stworzył listę pytań, które miały być zadane „Johnsonowi”.

Madejowe łoże z londyńskiego Tower

Na liście znalazły się pytania takie jak: „kim jest, bo nie słyszano o ludziach, którzy by go znali”, „kiedy i gdzie nauczył się mówić po francusku”, „jeśli był papistą, co na to wpłynęło”. Pomieszczenie, w którym przesłuchiwano Fawkesa, nazwano później Salą Guya Fawkesa.

Sir William Waad, porucznik Tower, nadzorował przebieg tortur i uzyskał zeznania Fawkesa. Przeszukując więźnia, znalazł list zaadresowany do Guya Fawkesa. Ku zdziwieniu Waada „Johnson” uparcie milczał, nic nie ujawniając na temat spisku czy jego inicjatorów. W nocy 6 listopada Fawkes rozmawiał z Waadem, który zdał raport earlowi Salisbury:

„Johnson powiedział nam, że od kiedy przedsięwziął swój plan, modlił się każdego dnia do Boga, by mógł wykonać ten czyn, który byłby krokiem naprzód dla wiary katolickiej, a także zbawieniem jego duszy”. Według Waada Fawkes zdołał wypocząć nocą, choć został ostrzeżony, że następnego dnia będzie przesłuchiwany tak długo, aż „ja [Waad] posiądę sekret jego myśli i odkryję wszystkich współwinnych”. Fawkes złamał się następnego dnia [21].

Obserwator, Sir Edward Hoby, spostrzegł, że „od kiedy Johnson przebywał w Tower, zaczął mówić po angielsku”. Fawkes zdradził prawdziwą tożsamość 7 listopada i wyjawił, że pięć innych osób było zamieszanych w zamach na życie króla. 8 listopada zaczął zdradzać ich nazwiska i powiedział, że planowali osadzić na tronie księżniczkę Elżbietę.

Zeznania Guya Fawkesa w którym przyznaj się do winy

Jego trzecie zeznanie, z 9 listopada, wskazywało na Francisa Treshama. Po spisku Ridolfiego w 1571 roku więźniowie byli zmuszani do dyktowania swoich zeznań przed skopiowaniem i podpisaniem ich o ile nadal byli w stanie to zrobić. Choć nie wiadomo, czy Fawkes poddany był torturom na łożu madejowym, z jego podpisu, będącego ledwie bazgrołem, można wnioskować, że wiele wycierpiał z rąk przesłuchujących.

Ośmiu z trzynastu najważniejszych spiskowców, ilustracja autorstwa Crispijna van de Passe, źródło: wikimedia commons

27 stycznia 1606 roku w poniedziałek rozpoczął się proces ośmiu spiskowców. Fawkesa i jego siedmiu wspólników przetransportowano barką z Tower do Pałacu Westminsterskiego. Przed przeprowadzeniem ich do Holu Stanowego Pałacu Westminsterskiego, gdzie zostali wystawieni na widok publiczny na specjalnie wybudowanym szafocie, trzymani byli w Izbie Gwieździstej. Wśród widzów słuchających Lordów Komisarzy odczytujących listę zarzutów znajdowali się w ukryciu król i jego bliska rodzina. Fawkes został zidentyfikowany jako Guido Fawkes, „zwany inaczej Guidem Johnsonem”. Nie przyznał się do winy, choć widoczne było, iż uznawał ją od momentu schwytania.

Proces spiskowców, źródło: UK Parliament

W wyniku śledztwa nikt już nie wątpił, ponieważ akta były jednoznacznie obciążające w swej treści. Ława przysięgłych uznała wszystkich oskarżonych winnymi i Najwyższy Sędzia, Sir John Popham, uznał ich winnymi zdrady stanu [22]. Prokurator Generalny Sir Edward Coke powiedział sądowi, że każdy ze skazanych będzie ciągnięty przez konia, twarzą do ziemi, aż do śmierci. Skazani mieli „umrzeć zawieszeni między niebem a piekłem – niewarci żadnego z nich”. Ich genitalia miały być odcięte i spalone na ich oczach, ich wnętrzności i serca usunięte. Potem mieli zostać ścięci i poćwiartowani, a szczątki ich ciał miały stać się „zdobyczą dzikiego ptactwa[23]”.

Zeznania Fawkesa i Treshama dotyczące zdrady na rzecz Hiszpanii odczytano na głos, podobnie jak zeznania dotyczące spisku prochowego. Ostatnim dowodem winy była rozmowa, którą odbyli Fawkes z Wintourem, przebywając w przyległych celach. Mężczyźni najwidoczniej myśleli, że mogą swobodnie rozmawiać, lecz ich rozmowa była podsłuchiwana przez rządowego szpiega. Gdy więźniom pozwolono przemówić, Fawkes wyjaśnił, że nie przyznając się do winy, chciał okazać lekceważenie aktowi oskarżenia [24].

Egzekucja spiskowców

31 stycznia 1606 roku Fawkes oraz Thomas Wintour, Ambrose Rookwood i Robert Keyes zostali wywleczeni na specjalnych ramach z Tower do Old Palace Yard w Westminsterze, na wprost budynku, który usiłowali zniszczyć. Trzech konspiratorów powieszono, wyrwano im trzewia i poćwiartowano. Fawkes miał być ostatnim, który stanie na szubienicy.

Wspinając się przy pomocy kata na drabinę prowadzącą do stryczka, Fawkes prosił króla i państwo o wybaczenie. Choć był osłabiony torturami, dał radę zeskoczyć z szubienicy, łamiąc kark w czasie upadku i tym samym unikając cierpień w kolejnych częściach egzekucji [25][26]. Jego ciału mimo wszystko wyrwano wnętrzności, poćwiartowano i, jak nakazywał zwyczaj, szczątki rozesłano po „czterech krańcach królestwa” jako ostrzeżenie dla przyszłych zdrajców. Choć Fawkes był tylko jednym z trzynastu spiskowców, jest dziś najmocniej kojarzony z nieudanym spiskiem.

Nieudany spisek wywołał szok wśród Brytyjczyków, dla których zabójstwo króla było nie do pomyślenia. Warto wspomnieć, że nawet Oliver Cromwell, by pozbyć się Karola I potrzebował wyroku sądu oraz parlamentu. Nawet wtedy, mimo iż wcześniej król spiskował z Francuzami i sprowadził wojska Szkocji na Anglię, reakcja tłumu była niezwykle wroga i doprowadziła do rozruchów.

W Wielkiej Brytanii 5 listopada jest różnie nazywany: Nocą Guya Fawkesa, Dniem Guya Fawkesa czy Nocą Ognisk (Bonfire Night), przy czym ta ostatnia nazwa wzięła się bezpośrednio od ognisk zapalonych 5 listopada 1605 roku. Od lat 50. XVII wieku ogniskom towarzyszą pokazy sztucznych ogni, a po roku 1673, kiedy potencjalny następca tronu – książę Yorku, Jakub – przeszedł publicznie na katolicyzm, stało się zwyczajem palenie kukły (zazwyczaj papieża).

Podobizny innych znaczących osobistości, które stały się obiektami gniewu części społeczeństwa, takich jak Paul Kruger czy Margaret Thatcher, również były okazjonalnie palone na stosach, choć większość współczesnych kukieł to wizerunki Fawkesa. „Guy” jest zazwyczaj wykonywany przez dzieci ze starych ubrań i gazet oraz ma maskę. W XIX wieku słowo guy zaczęło oznaczać kogoś dziwnie ubranego, ale w amerykańskiej odmianie angielskiego straciło wszelkie pejoratywne konotacje i używane jest, by odnieść się do jakiegokolwiek mężczyzny.

Wydarzenia 5 listopada upamiętnia angielska rymowanka. Poniżej przedstawiono jedną z jej wersji – pozostałe różnią się szczegółami, takimi jak zamiana see of na know of czy dodanie przedrostka the w czwartym wersie. Najbardziej znana jest jej pierwsza zwrotka:

„Remember, remember the fifth of November
The Gunpowder Treason and Plot
I see of no reason,
Why Gunpowder Treason
Should ever be forgot…

Guy Fawkes, Guy Fawkes,
‚Twas his intent.
To blow up the King and the Parliament.
Three score barrels of powder below.
Poor old England to overthrow.”

Co dosłownie oznacza:

„Pamiętaj, pamiętaj piąty listopada,
Zdradę i spisek prochowy.
Nie widzę powodu,
Dla którego zdrada prochowa
Miałaby zostać zapomniana

Guy Fawkes, Guy Fawkes,
Było jego zamiarem
Wysadzić Króla i Parlament.
Trzy dwudziestki beczek prochu pod spodem.
Biedna stara Anglia do obalenia.”

Motyw Guya Fawkesa jest nieodłączną częścią kultury i nieustannie przewija się w literaturze, filmie, itd. Był obecny w przygodach misia Paddingtona, w Pamiętnikach Bridget Jones, u Harry’ego Pottera, no i końcu w komiksie „V jak vendetta” oraz filmie nakręcony w 2006 roku na jego podstawie.

Kadr z filmu „V jak Vendetta”, źródło kulturadobra.pl

To właśnie z komiksu „V jak Vendetta” pochodzi owa sławna maska, wykorzystywana m.in. przez organizację Anonymous, czy też jako sprzeciw przeciwko ograniczaniu wolności. Ironią jest to, że twarz terrorysty ma być symbolem wolności, ale tak to już bywa.


Literatura:

Katherine Brice, „The Early Stuarts 1603–40”, Hodder Education, 1994

David, Cressy „Bonfires and bells: national memory and the Protestant calendar in Elizabethan and Stuart England”, Weidenfeld & Nicolson, 1989

Pauline Croft, „King James”, Macmillan, 2003

Demaray, John G. Demaray (1984), Simmonds, James D., ed., „Gunpowder and the Problem of Theatrical Heroic Form”, Milton Studies 19: Urbane Milton: The Latin Poetry (University of Pittsburgh Press), 1984

Antonia Fraser, „The Gunpowder Plot”, Phoenix,  2006

Alan Haynes, The Gunpowder Plot: Faith in Rebellion, Hayes and Sutton, 2005

Alice Hogge, God’s Secret Agents: Queen Elizabeth’s Forbidden Priests and the Hatching of the Gunpowder Plot, Harper Collins, 2005

John Marshall, John Locke, Toleration and Early Enlightenment Culture, Cambridge University Press, 2006

Peter Marshall , „Reformation England 1480–1642”, Bloomsbury Academic, 2003

John Nichols, „The Progresses, Processions, and Magnificent Festivities of King James the First”, His Royal Consort, Family, and Court, J. B. Nichols, 1828

Parkinson, C. Northcote Gunpowder Treason and Plot, Weidenfeld and Nicolson, 1976

George Ryley Scott, „History of Torture Throughout the Ages”, Kessinger Publishing, 1940

Alan Stewart, The Cradle King: A Life of James VI & 1, Chatto and Windus, 2003

Irene Thompson, „A to Z of Punishment and Torture”, Book Guild Publishing, 2008

Przypisy:

[1]  Northcote Parkinson 1976, s 44–46

[2] Fraser 2005  s. 87.

[3] Fraser 2005, s. 87–90.

[4][7]  Fraser 2005, s. 84.

[5] Northcote Parkinson 1976, s. 48

[6] Mark Nicholls, Oxford Dictionary of National Biography, maj 2009. oxforddnb.com. [dostęp 5 listopada 2015].

[8] Fraser 2005, s. 122–123.

[9] Mark Nicholls. Oxford Dictionary of National Biography. , 2004. Oxford University Press. [dostęp 5 listopada 2015].

[10] Fraser 2005, s. 133–134.

[11] Haynes 2005 , s. 55–59.

[12] Fraser 2005 , s. 144–145.

[13][14]Fraser 2005, s. 159–162.

[15] Northcote Parkinson 1976, s. 62–63.

[16] Northcote Parkinson, s. 68–69.

[17] Northcote Parkinson 1976, s. 73.

[18], 20], [25] Northcote Parkinson 1976, s. 91–92.

[19] Fraser 2005, s. 211.

[21] Fraser 2005, s. 216–217

[22]  Fraser 2005, s. 273.

[23] Fraser 2005, s. 266–269

[24] Fraser 2005, s. 269–271.

[26] Fraser 2005, s. 28

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s