Alkonost, Sirin i Gamajun – mityczne stworzenia słowiańskie

Alkanost Sirin Słowianie

Sirin (po lewej) i Alkonost (po prawej). Ptaki smutku i radości, obraz autosrstwa Wiktora Wasniecowa, 1896 r., źródło: wikimedia commons

Alkonost, Sirin, Gamajun są to mitologiczne postacie o ciele ptaka z głową pięknej kobiety. Pochodzą one z dawnego słowiańskiego i rosyjskiego folkloru. Są opisywane jako mityczne istoty, które za pomocą swoje śpiewu hipnotyzowały ludzi. Skąd pochodziły? Jakie miały znaczenie? Zapraszam do lektury!

Alkonost, obraz malarza Iwana Bilibina, pod koniec XIX w.

Pochodzenie Alkonost (ros. Алконост) nie jest dość jasne, być może wywodzi się z greckiej mitologii. Imię postaci pochodzi od greckiej bogini Alcyone, przemienionej w zimorodka (skowronka). Postać charakteryzuje niezwykły głos podobny do syren. Ten głos sprawia, że raz zasłyszany hipnotyzuję człowieka. Głos dla takiej osoby staje się jedyną rzeczą, której pragnie się słuchać.

Rosyjski łubok (ludowa grafika) przedstawiający Alkonost, przełom XVIII i XIX w., autor nieznany

Składały jaja na plaży i turla je w kierunku morza. Kiedy jajka pękały i wykluwały się z nich młode Alkonost, zrywała się ogromna burza, a morze stawało się nieposkromione. Według mitologii słowiańskiej regulowały pogodę w zależność od potrzeb. Alkonost oznaczał szczęście i nadzieje, bywa mylona z Siriną (ros. сирин), kolejną z postaci ludowych podań rosyjskich, mieszkanką podziemnego świata.

Sirin, autorstwa Iwana Bilibina, pod koniec XIX w.

Według legendy Siriny żyją na „ziemi indyjskiej” w pobliżu raju albo w okolicach Eufratu. Stworzenia te nawiązują również do opowieści o syrenach z greckiej mitologii. Śpiewają „święte pieśni”, które mówią o szczęściu w przyszłości. W przeciwieństwie do alkonostów, siriny są nastawione wrogo do człowieka, kto słucha ich pieśni, zapomina o ziemskim życiu, spieszy za sirinami i umiera na morzu. Oczarowywała ludzi, zwłaszcza kupców. Siriny symbolizują smutek, cierpienie i rozpacz.

Gamajun (ros. Гамаюн) to wieszczy ptak, wysłannik bogów, ich herold, wyśpiewujący ludziom boskie hymny i przepowiadający przyszłość tym, którzy umieją słuchać i są otwarci na tajemnice. Współpracował z Dadźbogiem (Дажьбог), z Koljadą (Коляда) oraz Welesem (Велесъ).

Wiktor Wasniecow, „Gamajun, ptak wieszczący”, 1895 r.,źródło: wikimedia commons

W przeciwieństwie do Alkonost, Gamajun nie pochodzi ze starożytnej Grecji, ale z mitologii irańskiej. Mieszkał, gdzieś na wyspie na wschodzie w pobliżu rzek Eufratu i Tygrysa. Przedstawia się go jako ptaka z głową i piersiami kobiety. Gdy Gamajun nadlatuje od wschodu, niesie ze sobą śmiercionośną burzę. Gamajun wie o wszystkim na świecie, o pochodzeniu ziemi, nieba, bogów i bohaterów, ludzi, potworów, ptaków i zwierząt.

Zarówno Alkonost i Gamujun odegrały ważną rolę w rosyjskim ludowym folklorze, także po przyjęciu chrześcijaństwa.

W 988 r. prawosławie przyjął książę kijowski Włodzimierz I Wielki. Data chrztu Rusi często jest uważana za początek samego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola i to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia.

Nowa wiara nie od razu się przyjęła, często dochodziło do wystąpień pogańskich. Wkrótce prawosławie wykorzystało wiele dawnych bóstw, symboli włączając je do wierzeń chrześcijańskich, także wizerunki mitycznych istot pół-kobiet, pół-ptaków.

Alkonost dla Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej uosabiającego wolę bożą. Wizerunek jest Alkonost jest wykorzystywany do zilustrowania Ducha Święgo. Pojawiała się w X-XIII wieku chrześcijańskich księgach. Najstarsza wzmianka zachowała się z XIII wieku. Wizerunki pojawiały się we figurkach, złotych wisiorkach.

Podobnie rzecz miała się z Gamajun. Herb Rosyjski z czasów carskich nie jako nawiązywał do mitycznego Gamajuna. Pierwsze przedstawienie malarskie Gamajuna stworzył w 1895 roku Wiktor Wasniecow. Zainspirowany obrazem prezentowanym w petersburskiej Akademii Sztuk Aleksander Błok napisał w 1899 roku wiersz Gamajun, wieszczy ptak, którego muzyczna adaptacja stanowi część cyklu wokalnego Siedem wierszy Aleksandra Błoka, napisanego w 1967 r. przez Dymitra Szostakowicza.

Niektórzy Alkonost i Gamujun zaliczyli do archaniołów pochodzących z raju. Do dzisiaj wizerunki boskich pół-ptaków, pół-kobiety wciąż są żywy w rosyjskim ludowym folklorze.


Literatura:

Andrzej Szyjewski, Religia Słowian, WAM, Kraków 2003

Borys Rybakow. Ancient Slavic Paganism. Moscow, 1981.

Andrzej Gieysztor, Mitologia Słowian, Warszawa 1980,

H. Łowmiański, Religia Słowian i jej upadek, PWN, Warszawa 1986,

Jerzy Strzelczyk, Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian, Poznań 1998;

S. Urbańczyk, Dawni Słowianie – wiara i kult, Wrocław, 1991

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s