Ignacy Daszyński – pierwszy premier niepodległej Polski

Ignacy Daszyński

26 października 1866 roku – urodził się Ignacy Daszyński, działacz socjalistyczny i niepodległościowy, polityk. Członek Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD) i Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Wieloletni przewodniczący Rady Naczelnej i członek Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Przeszedł do historii jako premier pierwszego rządu niepodległej Polski w 1918 roku.

Ignacy Ewaryst Daszyński przyszedł na świat w Zbarażu. Wychował się w patriotycznie nastawionej, średnio zamożnej szlacheckiej rodzinie. Jego ojcem był Ferdynand Daszyński (1816–1875) urzędnik starostwa, a matką Kamila z Mierzeńskich (1834–1895).

W czasie powstania styczniowego ojciec Ignacego zmuszony był jako urzędnik austriacki kontrolować okoliczne zabudowania, poszukując ukrytej broni i powstańców.

Jednakże działająca w porozumieniu z Ferdynandem matka Ignacego Daszyńskiego odwiedzała te miejsca przed planowaną rewizją i ostrzegała ukrytych bojowników.

Ignacy Daszyński pochodził też z wielodzietnej rodziny. Jego ojciec żenił się dwukrotnie. Z drugiego małżeństwa, poza Ignacym miał Tomasza, Piotra, Feliksa i Zofię. Jak pisał sam Daszyński, dzieci z pierwszego małżeństwa były już dorosłe i nie utrzymywały kontaktu ze swoim przyrodnim rodzeństwem

W 1872 Ignacy Daszyński rozpoczął edukację w szkole oo. Bernardynów w Zbarażu. Był bardzo dobrym uczniem, przychodząc do szkoły potrafił już czytać i pisać, wychowując się w wielokulturowym środowisku znał także kilka języków. Już jako dziecko mógł porozumiewać się w języku ukraińskim, jidysz, jak również – słabiej – po niemiecku.

6 grudnia 1875 zmarł ojciec Daszyńskiego. W związku z tym wydarzeniem rodzina Ignacego przeniosła się do Stanisławowa. Matka Daszyńskiego, pragnąc podreperować budżet domowy, postanowiła rozpocząć wynajmowanie kwater uczniom szkół średnich. W 1878 roku Ignacy Daszyński rozpoczął naukę w gimnazjum – jako doskonały uczeń udzielał korepetycji swoim kolegom. Dzięki temu polepszyła się nieco jego sytuacja materialna.

W tym czasie był pod silnym wpływem swego starszego brata, Feliksa. To on zaszczepił mu polski patriotyzm. Wspólnie rozpoczęli oni działalność spiskową na niewielką skalę. Feliks Daszyński napisał wiersz rocznicowy na cześć poety powstania listopadowego Maurycego Gosławskiego. Ignacy Daszyński powielił ten tekst, a następnie rozrzucił je na cmentarzu obok grobu twórcy.

Zakończyło się to śledztwem austriackiej policji – Feliks został aresztowany, a Ignacy odpowiadał z wolnej stopy. Proces zakończył się jednak uniewinnieniem obu oskarżonych. Brat Daszyńskiego kontynuował jednak tajną działalność – założył związek spiskowy grupujący młodzież polską i ukraińską z okolic Stanisławowa. Ignacy miał również swój wkład, ponieważ stworzył przepisy organizacji.

W 1882 Daszyński został wydalony z gimnazjum. Stało się tak, ponieważ podczas długiej przerwy wygłosił do pozostałych uczniów przemówienie zawierające treści patriotyczne. Incydent ten spowodował napiętnowanie rodziny Daszyńskich przez władze austriackie, a w efekcie pogorszenie sytuacji finansowej. Zmuszeni byli przeprowadzić się do Lwowa.

Tam Feliks Daszyński został studentem chemii na politechnice. Nieco później Ignacy zamieszkał z matką w Drohobyczu, gdzie po raz pierwszy zetknął się ze środowiskiem robotniczym. Nie mogąc kontynuować nauki w gimnazjum ze względu na decyzję władz austriackich,  zatrudnił się jako pisarz w kancelarii adwokackiej.

Wkrótce potem zaczął pisać do lewicowego dwutygodnika „Gazeta Naddniestrzańska”, gdzie zamieszczał w niej artykuły przedstawiające m.in. fatalne warunki pracy robotników z Drohobycza i niedalekiego zagłębia naftowego w Borysławiu oraz korupcję miejscowych urzędników. Zajmował się także kolportażem socjalistycznych wydawnictw. Mieszkając w Drohobyczu zapoznał się z przebywającym tam pod nadzorem żandarmerii Iwanem Franko, ukraińskim pisarzem i socjalistą.

We wrześniu 1884 r. przeniósł się do Lwowa, gdzie mieszkał jego starszy brat Feliks, działający aktywnie w ruchu socjalistycznym. Żyjąc w bardzo trudnych warunkach materialnych, organizował tajne koła socjalistyczne, skupiające lwowską młodzież gimnazjalną.

Od września 1886 r. przez rok był korepetytorem w majątku ziemskim na Podolu. Następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie jako eksternista zdał egzaminy maturalne przed komisją gimnazjum św. Jacka, uzyskując we wrześniu 1888 r. świadectwo dojrzałości. Miesiąc później rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybierając kierunek przyrodniczy.

Wiosną 1889 r., będąc w ciężkiej sytuacji finansowej, podjął pracę jako guwerner w jednym z dworów w Łomżyńskiem, na terenie zaboru rosyjskiego. Tam też w nocy z 2 na 3 maja 1889 r. został aresztowany przez rosyjskich żandarmów i przewieziony do Pułtuska. Działania władz rosyjskich wynikały z pomyłki polegającej na tym, iż były one przekonane, że zatrzymały Feliksa Daszyńskiego, podejrzewanego o kontakty z rewolucyjnymi terrorystami.

Po półrocznym pobycie w więzieniu i ustaleniu jego prawdziwej tożsamości przekazany został władzom austriackim. Przewieziono go do Krakowa i wkrótce zwolniono. Po wyjściu z więzienia miał problemy ze wznowieniem studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ostatecznie został z niego relegowany za udział w demonstracjach studenckich skierowanych przeciwko rektorowi.

Na początku 1890 r. wyjechał do Szwajcarii, aby odwiedzić śmiertelnie chorego brata Feliksa, a następnie udał się do Paryża. Stamtąd zamierzał emigrować do Ameryki. Zmienił jednak plany. Dzięki pomocy finansowej Stanisława Mendelsona, przyjaciela jego brata Feliksa, kontynuował w Zurychu studia przyrodnicze. Pod koniec września 1890 r. powrócił jednak do Lwowa, poruszony m.in. wiadomościami o pierwszomajowych wystąpieniach robotników w Galicji. W październiku tego roku wstąpił na Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego.

Jako współtwórca Partii Robotniczej, powstałej we Lwowie 7 listopada 1890 r., wszedł w skład jej kierownictwa. W czerwcu 1891 r. reprezentował ją w Wiedniu na Kongresie Socjalno-Demokratycznej Partii Robotniczej Austrii. W sierpniu tego roku brał udział w obradach II Międzynarodowego Kongresu Socjalistycznego w Brukseli, prezentując na nim ideę budowy partii jednoczącej polski ruch socjalistyczny. Miesiąc później objął kierownictwo berlińskiej redakcji „Gazety Robotniczej”, wydawanej przez Socjalno-Demokratyczną Partię Niemiec i wspieranej przez Towarzystwo Socjalistów Polskich.

Na początku 1892 r. wziął udział we Lwowie w I Zjeździe Partii Robotniczej, na którym przemianowano ją na Socjalno-Demokratyczną Partię w Galicji. Jego wniosek dotyczący tego, ażeby przyjęła ona nazwę „Polska Partia Socjalno-Demokratyczna” został wówczas odrzucony.

Wracając ze Lwowa do Berlina został aresztowany w Krakowie przez władze austriackie, które zamierzały wytoczyć przeciwko niemu proces za artykuły zamieszczane w „Gazecie Robotniczej”, zarzucając mu m.in. obrazę majestatu, religii, nawoływanie do nienawiści klasowej i wystąpień antyrządowych. Ponieważ nie udowodniono mu autorstwa artykułów będących przedmiotem śledztwa w kwietniu 1892 r. został wypuszczony z więzienia.

Nie mogąc działać dalej w Berlinie, powrócił do Lwowa, gdzie przejął kierownictwo redakcji dwutygodników – „Siły” i „Robotnika”. W lutym 1893 r., po zamknięciu obu wspomnianych pism przez władze austriackie, wyjechał do Krakowa, gdzie został redaktorem socjalistycznego „Naprzodu”. Po śmierci swojej siostry Zofii, we wrześniu 1893 r. udał się do Lwowa, aby kontynuować studia.

Po roku powrócił do Krakowa, ponownie obejmując redakcję „Naprzodu”. Prowadzone przez niego robotnicze pismo charakteryzował ostry i agresywny styl, powodujący częste konfiskaty, procesy sądowe, a nawet kościelną ekskomunikę.

W marcu 1897 r. wybrany został z okręgu krakowskiego do Rady Państwa w Wiedniu, gdzie pełnił funkcje przewodniczącego klubu Związku Posłów Socjalno-Demokratycznych. W wiedeńskim parlamencie zasłynął jako świetny mówca, poddający bezwzględnej krytyce panującą w Galicji sytuację społeczną, gospodarczą i polityczną.

We wrześniu 1897 r. na V Zjeździe SDPG we Lwowie z jego inicjatywy podjęto decyzję o objęciu działalnością partyjną części Śląska należącego do państwa Habsburgów. Zmieniono też nazwę ugrupowania na Socjalno-Demokratyczną Partię Galicji i Śląska, którą w grudniu 1899 r. przekształcono w Polską Partię Socjalno-Demokratyczną Galicji i Śląska.

Ignacy Daszyński ok. 1905 r., źródło: wikimedia commons

W czasie rewolucji 1905 r. poparł walkę z caratem prowadzoną przez polskich socjalistów i nawoływał do solidarności z nimi. Organizował również pomoc dla napływających do Galicji uchodźców z Królestwa. W listopadzie 1905 r. był jednym z organizatorów strajku powszechnego w Galicji i całej Austrii.

W 1906 r. w wewnętrznym konflikcie PPS pomiędzy „starymi” i „młodymi” udzielił poparcia tym pierwszym. W grudniu 1907 r., w wyborach dodatkowych, wybrano go do Rady Państwa z okręgu frysztackiego na Śląsku.

Od września 1910 r. przez dwa miesiące przebywał w USA, dokąd wyjechał na zaproszenie Związku Socjalistów Polskich w Ameryce Północnej. W czasie swojej wizyty przemawiał na kilkudziesięciu spotkaniach i wiecach.

W 1911 r. po raz kolejny wybrany został do Rady Państwa, tym razem z okręgu krakowskiego. Wspierał wobec władz austriackich działające na terenie Galicji organizacje „Strzelca” i „Związku Strzeleckiego”. Poparł również ideę powołania Polskiego Skarbu Wojskowego.

10 listopada 1912 r. w Wiedniu wziął udział w spotkaniu działaczy niepodległościowych, na którym utworzono Tymczasową Komisję Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. Pełnił w niej funkcję delegata PPSD. Z jego inicjatywy przy komitetach partyjnych zakładano Koła Robotnicze Związku Strzeleckiego w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim.

Po wybuchu I wojny światowej na początku sierpnia 1914 r., przywdział mundur strzelecki i przyłączył się na krótko do I Kompanii Kadrowej, otrzymując stanowisko zastępcy komisarza wojskowego na Miechów i pow. miechowski. Kilka dni później powrócił do Krakowa, gdzie aktywnie uczestniczył w utworzeniu powstałego 16 sierpnia 1914 r. Naczelnego Komitetu Narodowego, wchodząc w skład Sekcji Zachodniej. Był bliskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego.

W marcu 1916 r. był jednym z inicjatorów wejścia Klubu Polskich Socjalnych Demokratów w skład Koła Polskiego, którego został wiceprezesem. W swoich działaniach kierował się ideą utworzenia na czas wojny jednolitej reprezentacji parlamentarnej zaboru austriackiego, której celem miało być niepodległe demokratyczne państwo polskie. 31 lipca 1917 r. wystąpił z NKN.

W proteście wobec podpisania przez państwa centralne 9 lutego 1918 r. traktatu brzeskiego razem z innymi posłami socjalistycznymi opuścił Koło Polskie, przechodząc do opozycji. Po utworzeniu w Krakowie 28 października 1918 r. Polskiej Komisji Likwidacyjnej początkowo wszedł w skład jej prezydium, po kilku dniach jednak wycofał się z PKL.

W nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. stanął na czele Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w Lublinie. Na wiadomość o powrocie do Warszawy uwolnionego z więzienia w Magdeburgu Józefa Piłsudskiego wraz z rządem lubelskim oddał mu się do dyspozycji. 14 listopada 1918 r. Piłsudski powierzył mu misję utworzenia rządu. Po nieudanej próbie budowy koalicyjnego gabinetu 17 listopada ustąpił na rzecz Jędrzeja Moraczewskiego.

1920 r., Szef Rządu Obrony Narodowej, Wincenty Witos (z prawej) i wicepremir Ignacy Daszyński, źródło: wikimedia commons

W okresie wojny polsko-bolszewickiej aktywnie wspierał tworzenie Robotniczego Komitetu Obrony Warszawy i objął też stanowisko wicepremiera w Rządzie Obrony Narodowej z Witoldem Witosem na czele, utworzonym w lipcu 1920.

W listopadzie 1922 r. w wyborach do Sejmu ponownie uzyskał mandat poselski. Po zabójstwie prezydenta Gabriela Narutowicza był przeciwnikiem przeprowadzenia zamachu stanu, który odsunąć miał od władzy Narodową Demokrację.

W 1923 r. z jego inicjatywy założone zostało Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, w którym przez dziesięć lat pełnił funkcję przewodniczącego Zarządu Głównego. Na XIX Kongresie PPS w Krakowie (30-1 stycznia 1924 r.) wybrany został prezesem Rady Naczelnej.

W czasie zamachu majowego opowiedział się po stronie Józefa Piłsudskiego. Rozczarowany jednak polityką władz sanacyjnych stawał się wobec nich coraz bardziej krytyczny. Od października 1926 r. do kwietnia 1928 r. był redaktorem naczelnym opozycyjnego wobec sanacji tygodnika „Pobudka”.

Po kolejnych wyborach parlamentarnych w marcu 1928 r. wybrany został marszałkiem Sejmu. Zrezygnował wówczas z pełnienia funkcji partyjnych. W październiku 1929 r., broniąc zasad demokracji parlamentarnej, stanowczo odmówił otwarcia sesji sejmowej w obecności ponad stu uzbrojonych oficerów towarzyszących Piłsudskiemu.

W 1930 r. jako marszałek Sejmu wsparł działania opozycji, tzw. „Centrolewu”, wysyłając m.in. depeszę solidaryzującą się z obradującym w Krakowie Kongresem Obrony Prawa i Wolności Ludu. W listopadzie 1930 r., po rozwiązaniu parlamentu przez Prezydenta RP (30 sierpnia 1930 r.), ponownie uzyskał w wyborach mandat poselski.

Obradujący w maju 1931 r. w Krakowie XXII Kongres PPS po raz kolejny wybrał go na przewodniczącego RN. Postępująca choroba zmusiła go jednak do wycofywania się z aktywnego życia politycznego. Od lutego 1931 r. przez ponad pięć lat aż do śmierci przebywał w sanatorium w Bystrej Śląskiej. Zmarł w nocy z 30 na 31 października 1936 r.

3 listopada 1936, Kraków – Pogrzeb Daszyńskiego, źródło: wikimedia commons

3 listopada 1936 obył się pogrzeb z udziałem wielu tysięcy ludzi w Krakowie. Z Warszawy wyruszył specjalny pociąg, zaś Ministerstwo Komunikacji przyznało bezpłatne bilety powrotne uczestnikom pogrzebu. W dniu pogrzebu we wszystkich zakładach pracy miasta na 5 minut wstrzymano pracę. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim.

Córki Ignacego Daszyńskiego podczas jego pogrzebu, źródło: wikimedia commons

22 listopada został opublikowany ostatni list Daszyńskiego przekazany przez żonę:

Pracowałem całe życie z robotnikami. Im zawdzięczam, że praca moja nie poszła na marne, ku nim z ostatnią myślą się zwracam, żegnając się z nimi. Mam nadzieję niezłomną, że życie ich stanie się lżejsze, że będą silni i zdrowi moralnie, że urzeczywistnią wspólne ideały.

Żegnam towarzyszy i przyjaciół, z którymi tyle współpracowałem wspólnie, i proszę ich o życzliwą pamięć dla tych wspólnych wysiłków. Wszystkich proszę o przebaczenie mych błędów i niepamiętanie cierpień, które im w życiu wyrządziłem. Myśl o śmierci dawno już jest dla mnie początkiem wyzwolenia.

Ignacy Daszyński[1]

Na Cmentarzu Rakowickim znajduje się pomnik Ignacego Daszyńskiego, autorstwa rzeźbiarki Olgi Niewskiej.

Pomnik Daszyńskiego w Krakowie, źródło: wikimedia commons


Literatura:

Adam Ciołkosz, „Ludzie PPS”, Londyn, 1981.

Ignacy Daszyński wielki trybun ludu: garść wspomnień. Kraków: Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego. Oddział im. A. Mickiewicza w Krakowie, 1936.

Walentyna Najdus, „Koncepcje polityczne Ignacego Daszyńskiego w latach 1890-1918”, W: Polska Myśl Polityczna XIX i XX wieku. T. 5. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich,

Adam Próchnik:, „Ignacy Daszyński. Życie, praca, walka”, Warszawa: 1934.

Adam Próchnik, „Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej: zarys dziejów politycznych”, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983

Przypisy:

[1]. Walentyna Najdus, „Ignacy Daszyński 1866-1936”, Warszawa, Czytelnik, 1988, s. 532.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s