Dodaj komentarz

Maria Czaplicka – Polka wśród syberyjskich szamanów

Maria Czaplicka fot

Maria Czaplicka była polską podróżniczką i badaczką zafascynowana Syberią oraz różnymi aspektami szamanizmu syberyjskiego. Realizowała śmiało swoje plany jako jedna z pierwszych emancypantek. Dzisiaj powiedzielibyśmy “kobiet wyzwolonych” albo po prostu kobiet świadomych swoich praw i walczących o godną pozycję społeczną. W Polsce jest kompletnie zapomniana, a w Wielkiej Brytanii jest wymiana jednym tchem razem z Bronisławem Malinowskim.

Maria Antonina Czaplicka, portret z roku syberyjskiej podróży – 1916 r., źródło: wikimedia commons

Maria Antonina Czaplicka urodziła się 25 października 1884 roku w Warszawie. Pochodziła z zubożałej rodzinie szlacheckiej, była córką Feliksa Lubicz-Czaplickiego i Zofii Zawiszy.

W Warszawie w 1902 r. ukończyła słynną szkołę Anny Jaśnieńskiej. Przez kolejne lata pobierała nauki pod kierunkiem M. Szyc, by w 1906 zdać egzamin nauczycielski w Gimnazjum Nikołajewskim w Lipawie.

Fascynowała ją geografia. Duży wpływ wywarł na nią Wacław Nałkowski, jej wykładowca w Uniwersytecie Latającym. Nieobca była jej też fizyka. Poznawała ją pod okiem Stefana Kalinowskiego. W latach 1906-09 uczęszczała na kurs nauk przyrodniczych prowadzony przez Towarzystwo Kursów Naukowych w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie.

Swoją aktywnością zadziwiała wszystkich, m.in. uczyła ubogie dzieci na tajnych kompletach, związała się z Uniwersytetem dla Wszystkich, a także napisała powieść dla młodzieży. Przyjaźniła się wtedy m.in. z Zofią Nałkowską, Władysławem Orkanem i Janem Rembowskim – autorem jej znakomitego portretu.

W 1910 do Anglii z Królestwa Polskiego (w zaborze rosyjskim) przybyło dwoje młodych Polaków: Maria Czaplicka i Bronisław Malinowski. Byli równolatkami, pasjonowali się badaniami antropologicznymi. Obydwoje sięgnęli szczytów, choć o Marii niewiele osób dziś pamięta. Być może wpłynął na to rozwój wydarzeń politycznych. Czaplicka poświęciła się głównie badaniom ludów tubylczych Syberii. Po 1917 r. naukowcy zachodni nie mogli kontynuować tam badań, a zatem punkt zainteresowań przesunięty został w inne rejony świata.

Czaplicka wyjechała do Londynu dzięki stypendium z Kasy im. Mianowskiego. Studiowała w Bedford Women`s College, wchodzącym w skład Uniwersytetu Londyńskiego. Wkrótce poznała Charlesa G. Seligmana, pod kierunkiem którego studiowała etnologię w London School of Economics. To właśnie on zaproponował, by Czaplicka podjęła studia w Oxfordzie. W 1912 roku pod kierunkiem  R.R. Maretta, uzyskała doktorat z antropologii.

Początkowe prace, mimo że miały charakter czysto teoretyczny, przyniosły młodej Polce spory rozgłos. Czaplicka sięgnęła bowiem do nieznanych w Anglii źródeł rosyjskich, niemieckich, francuskich i polskich. W swojej książce Aboriginal Siberia wydanej w 1914 r. odwołała się m.in. do prac Bronisława Piłsudskiego i Wacława Sieroszewskiego. W ten sposób mogła przedstawić pierwszy rzetelny przegląd stanowisk badaczy europejskich o ludach Syberii.

Tę książkę angielscy badacze ocenili wysoko. Jak podaje Witold Armon, w tym samym roku w Oxfordzie wydano pracę Shamanism and Sex, w której Czaplicka śmiało podniosła kwestie płci, życia erotycznego wśród ludów Syberii. Cenzura nie dopuściła jednak tej publikacji do szerszego obiegu i z czasem słuch o niej zaginął, nawet wśród naukowców.

Za namową Maretta w 1914 r. Czaplicka podjęła się zorganizowania ekspedycji na Syberię. Udział w niej wzięły głównie panie: Dora Curtis, malarka, i Maud Haviland, ornitolog.

Maria Czaplicka z Henrykiem Hallem podczas syberyjskiej podróży w strojach Samojedów

Jedyny mężczyzna, Amerykanin Henry Usher Hall z Muzeum Uniwersytetu Pennsylvania, był antropologiem. Czaplicka wybrała rejony mało zbadane – nad Jenisejem w środkowo północnej Syberii. Wraz z Hallem pozostała tam ponad rok.

Zdjęcie autorstwa Marii Czaplickiej

W 1915 roku uległa ciężkiej chorobie. Podczas podróży liczącej sobie prawie 5000 kilometrów, Czaplicka wykonała kilkaset fotografii, niezliczoną ilość notatek antropometrycznych i etnograficznych. Większość pamiątek z tej wyprawy spoczywa w Pitt Rivers Museum.

Maria Czaplicka wśród reniferów na Syberii

W drodze powrotnej odwiedziła rodzinną Warszawę. Bardzo interesowała się losami rodaków, mimo iż wiedziała, że badania ludów Syberii nie przyniosą jej sławy w kraju. Większości Polaków Syberia kojarzyła się z cierpieniem, wygnaniem i śmiercią pokoleń walczących o niepodległość ojczyzny.

Syberyjska Tundra

Wkrótce po powrocie  przyjęła propozycję objęcia Katedry Antropologii na Uniwersytecie Oksfordzkim. Była ona jedyną wykładowczynią na Uniwersytecie. Jej wykłady poświęcone były kulturze Europy Środkowej, Wschodniej i Syberii. Czaplicka wspierała organizacje społeczne w Polsce.

W 1916 roku opublikowała dziennik podróży My Siberian Year, wydany rok później. Wygłosiła mnóstwo odczytów, zebrane zaś eksponaty przekazała do Pitt Rivers Museum w Oxfordzie oraz Pennsylvania University Museum.Jako jedna z niewielu kobiet została od 1918 roku członkinią Królewskiego Towarzystwa Geograficznego. W tym samym roku otrzymała prestiżowe Stypendium Murchistona. Była ona także pierwszą stypendystką Polskiej Akademii Umiejętności.

Niedługo potem została zwolniona ze stanowiska kierownika Katedry Antropologii. Czaplicka przyjęła ofertę objęcia posady w Instytucie Etnografii Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, lecz nigdy jej nie zrealizowała. Ostatecznie została ona kierownikiem Instytutu Anatomii oraz wykładowcą antropologii na Uniwersytecie Bristol.

Maria Czaplicka fot. Wydawnictwo Literackie

27 maja 1921 roku Maria Czaplicka popełniła samobójstwo. Została pochowana na cmentarzu Wolvercote w Oksfordzie.

Oficjalnie podano, iż zmarła z powodu niewydolności serca. Jak było naprawdę?

Bristolski uniwersytet nie przedłużył z nią umowy o pracę, a Czaplicka miała spore długi, za co mogła pójść do więzienia. Jej starania o pracę w Polsce zakończyły się fiaskiem.

Najprawdopodobniej kochała Henry’ego Halla. Ten zaś po powrocie do USA zaręczył się i tuż przed śmiercią Marii ożenił. Wiadomo, że wszystkie notatki terenowe z wyprawy na Syberię zostały jemu przekazane. Miał dokończyć ich opracowanie i opublikować je. Ku zdumieniu zainteresowanych naukowym spadkiem, żaden dokument Marii Czaplickiej nie pozostał w dokumentach Halla.

Na szczęście, zachowała się pamięć o pierwszej kobiecie, która nie zawahała się zrealizować swoich śmiałych zamierzeń.


Literatura:

James Urry, David Collins, „Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii”, wyd. Lud, t. 82, 1998, s. 61-74; Warszawa.

Stefania Skowron-Markowska, „Z Oksfordu na Syberię : dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej”, Wrocław, Oficyna Wydawnicza „Biblioteka Zesłańca”, 2012

Grażyna Kubica „A Good Lady, Androgynous Angel, and Intrepid Woman: Maria Czaplicka in Feminist Profile”. In Bryceson, Deborah Fahy; Judith Okely; Jonathan Webber. Identity and Networks: Fashioning Gender and Ethnicity Across Cultures. Berghahn Books, 2007, s 146–163.

Hélène de la Rue, „Maria Antonina Czaplicka”, In V. Amid. Collectors: Collecting for the Pitt Rivers Museum, Oxford: Pitt Rivers Museum, 1996

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: