Przejęcie Świnoujścia przez władze polskie 1945 r.

Starostwo powiatowe w Świnoujściu 1946

Starostwo powiatowe w Świnoujściu 1946 r., źródło: fot:. i-swinoujscie.pl

6 października 1945 roku – polska administracja przejęła władze nad Świnoujściem. To otworzyło polską kartę w dziejach miasta. Położenie geograficzne i strategiczne znaczenie rejonu ujścia Odry dla interesów radzieckich sprawiły, że Świnoujście i wyspa Wolin znalazły się tak późno w granicach państwa polskiego jako ostatnie. Jak Świnoujście stało się polskim miastem?

5 maja 1945 r. radzieckie wojska 2. Frontu Białoruskiego zdobyły miasto Świnoujście, wówczas jako niemieckie Swinemünde. Miasto z wolna przekształcało się w wojenna bazę morską radzieckiej Floty Bałtyckiej. Do wyłącznego użytkowania marynarki przejęte zostały baseny portowe, składy paliwa i magazyny amunicyjne wszystkie instalacje wojskowe oraz urządzenia portowe po obu stronach Świny. Rozstawiano też posterunki w ważniejszych punktach miasta i obiektach, takich jak poczta, wodociągi, trafostacje, szpital, lazaret wojskowy, budynki urzędowe.

Dla obsługi licznych, zajętych przez Flotę Bałtycką obiektów portowych i komunalnych w Świnoujściu i okolicach zatrudniano niemieckich cywilnych fachowców oraz personel pomocniczy. Od czerwca 1945 r. funkcjonowała też powołana przez radzieckiego komendanta wojennego niemiecka administracja ściśle kontrolowana przez Rosjan.

Choć przygotowania do przejęcia dawnego powiatu uznamsko – wolińskiego przez ówczesne władze polskie podjęte już były w okresie poprzedzającym jego zdobycie przez Rosjan, a więc na przełomie kwietnia i maja 1945 r. Ze względu jednak na nierozstrzygnięta jeszcze wówczas przynależności państwowa tych terenów, sprawa została odłożona do czasu podjęcia wiążących decyzji,

Zapadły one na konferencji zwycięskich mocarstw w Poczdamie, trwającej od 17 lipca do 2 sierpnia 1945 r. W jej dokumencie końcowym, nie określono w sposób szczegółowy przebiegu granicy lądowej na odcinku od Gryfina do Świnoujścia, pozostawiając to w brzmieniu:

„byłe niemieckie terytoria na wschód od linii biegnącej od Morza Bałtyckiego, bezpośrednio na zachód od Świnoujścia, a stąd wzdłuż rzeki Odry do zbiegu jej z zachodnią Nysą( … ) będą pod administracją Państwa Polskiego”.

Było to zatem jedynie określenie linii granicznej, natomiast szczegółowy jej przebieg w terenie, należało dopiero wytyczyć.

Tuż po zakończeniu konferencji poczdamskiej, gdy już znane były jej postanowienia, w pierwszej połowie sierpnia 1945 r. w Koszalinie zorganizowana została polska grupa operacyjna, kierowana przez Władysława Matulę i Romana Berenta, dla objęcia powiatu wolińskiego. Około 13 sierpnia ekipa ta w składzie około 40 osób udała się z Kamienia do Świnoujścia.

Widok polskich flag i kilkudziesięciu Polaków, w tym części uzbrojonych, dla zamieszkujących tu Niemców było szokiem, stanowił bowiem zaprzeczenie krążących pogłosek o możliwych przyszłych losach tego terenu. Niemieckiemu landratowi Polacy wydali polecenie przekazania miasta i powiatu, oraz całej dokumentacji urządzeń miejskich.

W sukurs przyszedł mu urzędujący radziecki komendant wojenny mjr Domaszew, który to oświadczył, iż stosownych poleceń od swego „naczalstwa z Moskwy” jeszcze nie otrzymał. To oczywiście nie podlegało dyskusji. Polska grupa wyjechała do Kamienia, by tam poczekać na załatwienie wszystkich formalności. Niemcy na czas jakiś odetchnęli z ulgą.

płk Leonard Borkowicz (1912-1989 )

Nadzieje zamieszkujących tu Niemców, zostały jednakże wkrótce ostatecznie rozwiane w wyniku polsko – radzieckich uzgodnień, dokonanych w dniach 19 – 21 września 1945 r. w Berlinie, Greifswaldzie i Schwerinie.

Wiele ciekawych faktów z tym związanych, zawarł w swych wspomnieniach Piotr Zaremba, pierwszy polski prezydent Szczecina, który wraz z ówczesnym pełnomocnikiem Rządu RP na Okręg Pomorza Zachodniego, pułkownikiem Leonardem Borkowiczem, reprezentował stronę polską w czasie owych rozmów.

Wymienieni udali się do Berlina, gdzie marszałek Żukow przekazał im kopie oryginalnych map z naniesionymi ustaleniami konferencji poczdamskiej. Tak oto zrelacjonował ustalenia w Greifswaldzie Piotr Zaremba:

„ustaliwszy w przybliżeniu miejsce, gdzie nowa granica powinna przeciąć drogę wychodzącą ze Świnoujścia na zachód, zwiedziliśmy pobieżnie samo miasto. Nie było ono zbyt zniszczone wojną, a port obsadzony przez władze, był w ruchu”.

Następnego dnia ustalono nieco pośpiesznie przebieg granicy, oraz datę objęcia przez Polaków przypadających im terenów. Sporządzono też stosowny akt i mapy w skali 1:100 000 dla terenów granicznych od Gryfina do Świnoujścia, a właściwie Ahlbecku. Dokument ów, który sygnowali, w imieniu strony radzieckiej generał Chabarow, a w imieniu strony polskiej ppłk. Leonard Borkowicz i Piotr Zaremba, tak opisywał przebieg najbliższego nam odcinka granicy:

„Na północy granica zaczyna się na wybrzeżu Zatoki Pomorskiej w odległości 2000 m na zachód od Świnoujścia. Do brzegu Zatoki Szczecińskiej ( Zalewu Szczecińskiego ) granica dochodzi na południowo-wschodnim krańcu miejscowości Kamionek ( Kamminke ) a w linii prostej przecina zatokę przebiegając między miejscowościami Stare Warpno ( Altwarp ) a wyspą Kahlenberg (… )”

Ustalono wówczas także termin przejęcia przez stronę polską ostatniego skrawka przyznanego w Poczdamie terytorium wyspy Wolin i części wyspy Uznam ze Świnoujściem. Jako datę wiążącą przyjęto 4 październik 1945 r. Tego właśnie dnia przybyła do Świnoujścia ekipa Pełnomocnika Rządu RP, w asyście 60 osób i ochrony, kierowana przez wspomnianego Władysława Matulę.

Ekipa Państwowego Urzędu Ziemskiego ze składu grupy operacyjnej Pełnomocnika Rządu RP, jesień 1945 r., źródło: fot:. i-swinoujscie.pl

Po zakwaterowaniu i uzgodnieniach z rosyjskim komendantem wojskowym, w dwa dni potem 6 października 1945 r. o godzinie 19:00 w budynku przy obecnej ul. Armii Krajowej 14, nastąpiło oficjalne przekazanie miasta i ówczesnego powiatu stronie polskiej przez przedstawicieli tymczasowej administracji niemieckiej.

Odbyło się to oczywiście w obecności radzieckiego komendanta wojennego powiatu i miasta. W dziejach miasta otwarła się polska karta.

Jak to wynika z cytowanego na wstępie raportu polskiego Pełnomocnika Rządu RP brak szczegółowych map nie pozwolił na doprowadzenie do całkowitego przekazania terenu.

Stronę niemiecką, przekazującą miasto i powiat, reprezentował tylko urzędujący wówczas niemiecki burmistrz Świnoujścia Wolfgang Schuhart, który nie ukrywał swego zdenerwowania i rozżalenia.

W tym samym dniu, wchodzący w skład przedstawiciele polskiej milicji, przejmowali od niemieckich policjantów ich siedzibę przy ulicy Piastowskiej wraz z tymczasowym aresztem. Jeden z polskich milicjantów, dzisiaj już bardzo leciwy pan, w publikowanych wspomnieniach pisze o towarzyszących temu rękoczynach. Ale powojenne emocje były wówczas jeszcze bardzo, bardzo żywe. Niemal natychmiast działalność podjęli funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, zajmując potrzebny budynek i nawiązując kontakt z radzieckim kontrwywiadem.

Równie energicznie przystępowali do pracy wchodzący w skład grupy operacyjnej Pełnomocnika Rządu pocztowcy, pracownicy komunalni, organizatorzy handlu, oświaty, żeglugi, urzędnicy samorządowi, Urzędu Ziemskiego czy wreszcie urzędnicy skarbowi. W zdecydowanej większości byli to raczej młodzi ludzie z niewielkim doświadczeniem i wiedzą, ale za to z wielkim entuzjazmem i chęcią działania.

Polscy milicjanci z Komisariatu Morskiego powołanego dla ochrony portu, 1945 r., źródło: fot:. i-swinoujscie.pl

Równocześnie z przejmowaniem przez przedstawiciela Rządu RP ówczesnego powiatu Uznam – Wolin i miasta Świnoujścia, prowadzone były działania mające na celu zabezpieczenia ustanowionej wówczas zachodniej granicy.

Od strony niemieckiej obsadzały ją posterunki rosyjskie, zaś od strony polskiej, tymczasowe posterunki milicyjne. Ich obsadę stanowili milicjanci oddelegowani z Powiatowej Komenda Milicji Obywatelskiej przez jej komendanta kapitana Szmitkowskiego.

Ze względu na znikoma liczbę milicjantów, ochrona granicy sprowadzała się do ogólnej kontroli ruchu ludności i do zapobiegania wywozowi do Niemiec większego dobytku.

Wkrótce potem, orientacyjnie w połowie października milicjanci zostali zluzowani przez kawalerzystów z 2 Pułku Pierwszej Samodzielnej Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Żołnierz WOP luzujący na granicy kawalerzystów I Warszawskiej Brygady Kawalerii, 1945 r. , fot. wikipedia.pl

Na przełomie roku 1945/46 granicę obsadziła jednostka Wojsk Ochrony Pogranicza, dowodzona przez porucznika Bazylego Litwina. Dowództwo batalionu a zarazem 15 Odcinka WOP miało swą siedzibę w Międzyzdrojach. Dowódcą był kapitan Antoni Kunowicz.

Żołnierze WOP w odróżnieniu od swych poprzedników milicjantów, byli bardziej rygorystyczni w ochronie granicy i po kilku tygodniach, granica w rejonie Świnoujścia była faktycznie zamknięta, z pewnymi wyjątkami.

W myśl instrukcji z 6 października 1945 r., granica była otwarta dla tych Niemców, którzy z własnej woli opuszczali tereny znajdujące się pod kontrolą polską. Jak podawały ówczesne szacunki ze Świnoujścia i obwodu wywędrowało do połowy 1946 r. kilka tysięcy Niemców.

Dzień 6 października 1945 r. był zapoczątkowaniem procesu budowania naszego, polskiego władztwa i dlatego należy o nim pamiętać. O fakcie tym przypomina tablica znajdująca się na frontonie budynku Muzeum.

Pomnik upamiętniający przejęcie przez Polskę Świnoujścia, źródło: fot:. i-swinoujscie.pl


Literatura:

Józef Pluciński, „Świnoujskie przełomy 1939 – 1959”.

Piotra Zaremba, „Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950”, Poznań 1980

Strony zewnętrzne:

Przejęcie Świnoujścia przez Polskę 1945 r. Cz. 1

Przejęcie Świnoujścia przez władze polskie w 1945 r. cz.2

Przejęcie Świnoujścia przez Polskę, 6 października 1945 r. Cz.3

muzeum-swinoujscie.pl – historia Świnoujścia

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s