Dodaj komentarz

OPERACJA „Y” – radziecko-brytyjska inwazja na Iran

Nagłówek amerykańskiej prasy o inwazji brytyjsko-radzieckiej na Iran.

25 sierpnia 1941 roku – rozpoczęła się Operacja „Y”, brytyjsko-radziecka interwencja na neutralny Iran. Jej celem było zajęcie dostępu do pól naftowych Iranu oraz możliwość dostarczanie materiałów wojennych Lend-Lease do ZSRR.

Reza Szah Pahlawi (1878-1944) – szach Iranu od 15 grudnia 1925 r. do 16 września 1941 r.

Iran pod panowaniem szacha Rezy Szacha Pahlawiego stał się od początku II wojny światowej terenem infiltracji wielkich mocarstw, w tym niemieckiej. Obecność niemieckich obywateli niepokoiła władze Wielkiej Brytanii i ZSRR, mimo ogłoszenia przez Iran neutralności, zwłaszcza przy odmowie pozwolenie na umieszczenie brytyjskich baz w tym kraju. Brytyjczycy chcieli ponadto zająć roponośne obszary Iranu oraz korzystać z kolei transirańskiej do dostarczania materiałów wojennych do ZSRR.

Ze względów strategicznych operacja okupowania tego kraju zabezpieczyła tyły sił brytyjskich stacjonujących w Egipcie oraz południową granicę ZSRR przed niespodziewanym uderzeniem wojsk niemieckich. W tej sytuacji gen. por. Edward Quinan, dowódca sił brytyjskich w Iraku, zwanych Iraqforce, otrzymał rozkaz przygotowania się do okupacji pól naftowych w Abadanie i Naft-Shah oraz portów Bushirem i Bandar-e-Szachpur. 12 sierpnia władze ZSRR i Wielkiej Brytanii wręczyły rządowi Iranu notę, w której wyraziły nadzieję, że Irańczycy sami podejmą kroki wobec niemieckich agentów. Rosjanie dołączyli listę rzekomych szpiegów. Żądano też na wkroczenie wojsk obu krajów do Iranu.

Odpowiedź z 21 sierpnia okazała się dla obydwu państw niesatysfakcjonująca. Następnego dnia ogłoszono pogotowie bojowe w wojskach brytyjskich, a 25 sierpnia w wojskach radzieckich. Brytyjczycy mieli zająć porty i obszary roponośne na południu Iranu, zaś ZSRR – północną część kraju z miejscowościami Ardabil, Tebriz, Urmia.

Przygotowanie i przebieg inwazji na Iran w 1941 r.

Siły zbrojne Iranu były dość liczne, dobrze wyposażone i uzbrojone. Ciekawostką może być fakt, że przez długi czas górowały one technicznie w broni pancernej nad siłami brytyjskimi (przed wojną, szach zakupił w Czechosłowacji około 50 dość nowoczesnych czołgów TNH i około 50 samochodów pancernych). Iran mógł wystawić łącznie 9 dywizji piechoty oraz kilka brygad, w tym zmechanizowaną. Brytyjczycy, uderzając z kierunku Iraku, wystawili 2 dywizje piechoty i 1 dywizję składającą się z jednostek pancernych, kawaleryjskich i piechoty. Natomiast ZSRR wystawił łącznie około 8 dywizji piechoty, 2-3 dywizje kawalerii oraz kilka pułków pancernych. Tak więc przewaga sojuszników na lądzie nie była ewidentna. Natomiast w lotnictwie i marynarce wojennej, przewaga ta była olbrzymia.

25 sierpnia 1941 r. – wojska radzieckie przekraczają granicą radziecką-irańską.

Kampania irańska rozpoczęła się rankiem 25 sierpnia( (bez wypowiedzenia wojny) , kiedy flota brytyjska zaatakowała okręty irańskie w strategicznych portach w Abadanie i Khorramshar. Brytyjski slup HMS „Shoreham” zatopił w Abadanie irański slup „Palang”, zaś w Khorramshahr australijski slup HMAS „Yarra” zatopił irański slup „Babr”. Zdobyto też 2 irańskie dozorowce (przekazane później flocie wojennej Indii) i inne pomniejsze statki.

Jednocześnie z 2 stron na terytorium Iranu wkroczyły brytyjskie siły lądowe. Jedna kolumna zaatakowała z rejonu irackiej miejscowości Al Tanuma na południe od Basry. Składała się ona z 8. Hinduskiej Dywizji Piechoty. Kierowała się na Khorramshahr, graniczne miasto, w którym stacjonował duży garnizon irański. Dzięki niespodziewanemu atakowi na bagnety Irańczycy – po krótkiej, ale zaciętej walce na ulicach miasta – zostali zmuszeni do poddania się. Zginął wówczas wraz z pewną liczbą żołnierzy admirał Beyender, głównodowodzący irańskiej marynarki wojennej. Ze strony brytyjskiej zostało zabitych 2 oficerów, a straty wśród żołnierzy wyniosły ok. 20 ludzi.

Natomiast dwa bataliony 24. Hinduskiej Brygady Piechoty ze składu 8. DP – po przekroczeniu rzeki Szatt al-Arab – zdobyły bez oporu Abadan, w którym znajdowała się rafineria naftowa. Niewielkie siły (batalion z hinduskiego 10 Pułku Piechoty Baluch) desantowane z australijskiego krążownika pomocniczego (uzbrojonego statku handlowego) HMAS „Kanimbla” wylądowały też w porcie Bandar e-Szachpur, aby zabezpieczyć port i terminal naftowy. Zdobyły one 2 małe kanonierki „Karkas” i „Chahbaz”. W porcie znajdowało się 8 włoskich i niemieckich statków handlowych, z których 1 został zatopiony przez własną załogę. Pozostałe zostały zabezpieczone przez żołnierzy hinduskich. 25 sierpnia wojska brytyjskie zajęły też Qasr Sheikh, gdzie zdobyły m.in. 2 działa i 3 samochody pancerne oraz wzięły ok. 350 jeńców. 28 sierpnia 8 Hinduska DP osiągnęła Ahwaz.

Na północy z rejonu irackiej miejscowości Khanaqin terytorium Iranu zaatakowała kolumna brytyjska, której główną częścią była 10. Hinduska Dywizja Piechoty, podzielona na 3 grupy bojowe. Kierowała się ona w kierunku pól naftowych Naft-i-Szach oraz miast Kermanszach i Hamadan. 27 sierpnia zostały zdobyte pozycje irańskie na przełęczy Paitak w górach Zagros, opuszczone przez Irańczyków w nocy. Stanowiły one „wrota” do centralnego Iranu. Część sił została skierowana w kierunku południowo-wschodnim, zajmując – po przełamaniu oporu niewielkiego oddziału irańskich wojsk – pola naftowe Naft-i-Szach. Inna kolumna (w składzie 13. Zmechanizowany Pułk Lansjerów i Pułk Warwickshire Yeomanry), działająca w górzystej części kraju, po krótkiej, ale zaciętej walce wzięła do niewoli ok. 2 tys. irańskich żołnierzy na płaskowyżu na wschód od miejscowości Gilan. Następnie zajęła Szachabad.

Planowane na 28 sierpnia uderzenie na Kermanszach zostało odłożone, gdyż obrońcy rozpoczęli rozmowy w sprawie poddania się. Opisane powyżej działania wspierało z powietrza Royal Air Force, atakując irańskie bazy lotnicze i linie komunikacyjne oraz wspierając siły lądowe. Większość irańskich samolotów została zniszczona na ziemi (np. w bazie w Ahwaz ok. 12).

Siły Armii Czerwonej, rzucone przeciwko Irańczykom, były zdecydowanie od nich silniejsze. Stąd postępy wojsk radzieckich były szybkie. Pierwszym celem była miejscowość Maku. 25 sierpnia została ona silnie zbombardowana (zginęło kilkuset cywilów), po czym wkroczyły do niej bez oporu siły lądowe. Wojska irańskie zamierzały stawić opór, ale ostatecznie wycofały się na południe. Desantem z morza zostało zajęte Bandar-e Pahlavi na wybrzeżu Morza Kaspijskiego. Doszło wówczas do pomyłkowego ostrzelania własnej piechoty przez radzieckie samoloty i okręty wojenne. 26 sierpnia zajęto miejscowości Lissar, Ardabil, Tabriz i Dilman. Lotnictwo zbombardowało lotnisko w Chalus nad Morzem Kaspijskim, po czym ZSRR ruszyło na Mianeh. Napotkali niewielki opór wojsk irańskich, ale szybko go przełamali. Do 28 sierpnia dotarli do Zinjan.

28 sierpnia Reza Szach Pahlawi rozkazał podległym wojskom wstrzymać opór, ogłaszając zawieszenie broni. W ciągu 30 i 31 sierpnia wojska brytyjskie i radzieckie spotkały się w miejscowościach Senna i Kazvin.

30 i 31 sierpnia 1941 r. wojska brytyjskie i radzieckie spotkały się w miejscowościach Senna i Kazvin.

Równocześnie z działaniami zbrojnymi toczyły się rozmowy dyplomatyczne. Już pierwszeg. dnia inwazji, ambasador brytyjski Reader Bullard i radziecki M. Smirnow spotkali się z Rezą Szachem Pahlawim. W wyniku tego następnego dnia został zdymisjonowany dotychczasowy premier irański Ali Mansur, a jego miejsce zajął bardziej ugodowy Mohammad Ali Chan Fourughi. Poinformował on natychmiast Medżlis, że zostanie ogłoszone zawieszenie broni, a także przyjęte warunki stawiane przez Brytyjczyków i ZSRR. Zyskało to aprobatę parlamentu.

W tym samym czasie Reza Szach Pahlawi usiłował bezskutecznie uzyskać mediację amerykańskiego prezydenta Franklina Delano Roosevelta, powołując się na zapisy Karty Atlantyckiej. W tej sytuacji rozpoczęto negocjacje, które do 6 września przyniosły zgodę irańskiego rządu na okupację brytyjską południa, radziecką północy kraju. Z Iranu mieli być wydaleni Niemcy podejrzewani o działalność szpiegowską, a linie kolejowe wykorzystane do przewozu sprzętu i wyposażenia wojskowego do ZSRR w ramach Lend-Lease. Ze względu jednak na nie wykonywanie niektórych żądań wojska brytyjskie i radzieckie wznowiły swój marsz w głąb Iranu, grożąc okupacją Teheranu.

Wojska radzieckie eskortują brytyjskie zaopatrzenie.

W nocy z 15 na 16 września radzieckie radio oskarżyło Irańczyków o nieszczere zamiary, „niewybaczalną powolność” i niechęć do wyrzucenia z kraju hitlerowskich agentów. Następnego dnia Reza Szach Pahlawi na nadzwyczajnym posiedzeniu parlamentu abdykował na rzecz swojego syna Mohammada Rezy Pahlawiego, a następnie został uwięziony przez Brytyjczyków, wywieziony do RPA, gdzie zmarł w więzieniu w 1944 r. 17 września do Teheranu weszły wspólnie wojska brytyjskie i radzieckie, przypieczętowując podwójną okupację kraju.

17 września 1941 r., defilada radziecko-brytyjska w Teheranie.

Straty strony brytyjskiej wyniosły 22 zabitych, w tym 5 oficerów brytyjskich i 1 hinduski oraz 15 żołnierzy hinduskich i 1 brytyjski. Rannych zostało ok. 50 żołnierzy. Co najmniej 1 czołg został zniszczony. Natomiast Armia Czerwona straciła 40 zabitych i 3 samoloty zestrzelone. Irańczycy mieli zabitych ok. 800 żołnierzy i ok. 200 cywilów, zatopione 2 kanonierki, uszkodzone 4 inne statki i zestrzelonych 6 samolotów (reszta lotnictwa została zniszczona na ziemi).

W styczniu 1942 r. Mohammad Reza Pahlawi podpisał z Brytyjczykami i ZSRR pakt trójstronny, w którym zadeklarował neutralność, ale po stronie aliantów. W tym samym roku na terytorium Iranu wkroczyły też wojska amerykańskie. We wrześniu 1943 r. rząd irański wypowiedział formalnie wojnę III Rzeszy. Alianci do końca wojny przetransportowali głównie do ZSRR ponad 5 mln ton materiałów wojennych w ramach Lend-Lease. Jednocześnie w czasie okupacji Iranu doszło do masowych konfiskat irańskich zapasów żywności przez okupantów, co skutkowało klęską głodu i zgonami wśród ludności cywilnej. Demonstracje głodujących zostały stłumione przez podległe Aliantom oddziały, które zabiły kilku demonstrantów.

Władze okupacyjne doprowadziły też do pojawienia się hiperinflancji i w konsekwencji do finansowej ruiny uboższych i średnich warstw społeczeństwa. Władze radzieckie przeprowadziły także konfiskaty majątków ziemskich. Po zakończeniu II wojny światowej formalnie wojska brytyjskie wycofały się z Iranu (w istocie pozostały chroniąc tereny Anglo-Persian Oil Company), natomiast Armia Czerwona pozostawała na jego terytorium aż do maja 1946, kiedy to wycofała się na skutek tzw. kryzysu irańskiego. Przed wycofaniem się ZSRR utworzyło w północno-zachodniej prowincji – Azerbejdżanie Irańskim dwa komunistyczne państwa marionetkowe – Ludową Republikę Azerbejdżanu i Kurdyjską Republikę Ludową, jednakże po wyjściu wojsk radzieckich z Iranu oba państewka szybko upadły.


Literatura:

Mackenzie, Compton (1951). Eastern Epic. Chatto & Windus, London.

Esposito, John (1998). Islam and Politics (4th Edition). Syracuse University Press.

źródło:

http://persja.pl

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: