Aneksja Hawajów przez Stany Zjednoczone 1898

 

Sanford_B._Dole_9_Harold_M._Sewall_aneksa_Hawajow_1898

12 sierpnia 1898 r. – oficjalnie uroczystości aneksji Hawajów.

12 sierpnia 1898 roku – Stany Zjednoczone dokonały aneksji Hawajów, tym samym Hawajczycy utracili swoją niepodległość. Aneksja została poprzedzona zajęciem 7 lipca przez wojsk amerykańskie oraz podpisaniem tzw. „rezolucji Newlanda”, która umożliwiła przyłączenie Hawajów jako terytorium zależne. Hawajczycy przed aneksją przez dziesiątki lat byli w pełni suwerennym i niepodległym państwem, który bronił się przed agresywnymi zapędami mocarstw kolonialnych. Niestety jako słabszy kraj pod presją musiał ulec.

Bazując na odkryciach archeologicznych szacuje się, że pierwsi osadnicy zamieszkali na Hawajach w roku 300 n.e. Prawdopodobnie byli to polinezyjscy osadnicy z Markizów, a następnie ok. XI w. ludzie przybywali na wyspy z Raiatea i Bora-Bora. Archeolodzy i historycy uważają, że pierwotne osady imigrantów z Markizów i Tahiti z ok. 1000 roku wprowadziły nową linię wodzów, system Kapu (styl życia), praktykę składania ofiar z ludzi i budowania świątyń. Opowiada o tym mitologia hawajska. Niezależnie od kwestii pochodzenia imigrantów, historycy zgadzają się, że starożytne Hawaje charakteryzowały się powolnym, ale stałym wzrostem liczby ludności.

mapa hawai ezilon

Mapa Hajów, źródło: ezilon.com

Przypłynięcie Jamesa Cooka w 1778 roku na wyspy było pierwszym udokumentowanym kontaktem Hawajów z Europejczykami. Cook nazwał je „Sandwich Islands”, na cześć swojego sponsora Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich. Ujawnił lokalizację Hawajów i podał ich nazwę jako Owyhee. Cook odwiedził wyspy dwukrotnie. Podczas drugiej wizyty w 1779 roku próbował porwać króla Wielkiej Wyspy, Kalaniʻōpuʻu, i trzymać go jako zakładnika, ponieważ żądał zwrotu skradzionej łodzi. Porwanie jednak nie udało się, ponieważ zwolennicy króla bronili go, w wyniku czego Cook oraz czterech jego ludzi zginęło.

Na Hawajach istniało wówczas wiele małych królestw, ale pod koniec koniec XVIII wieku, wodzowie poszczególnych wysp walczyli o władzę nad archipelagiem. Po serii bitew skończonych w 1795 roku, które spowodowały cesję wyspy Kauaʻi w 1810 roku, wszystkie zamieszkane wyspy hawajskie zjednoczył król Kamehameha I, korzystając z pomocy brytyjskich i amerykańskich doradców. Ustanowił on dynastię Kamehameha, która rządziła Hawajami do 1872 roku.

Kamehameha I ur. ok. 1758 - 1819 - przywódca zjednoczył cały archipelag i się królem Hawajów

Kamehameha I ur. ok. 1758 – 1819 – przywódca zjednoczył cały archipelag i się królem Hawajów

Po wizytach Cooka oraz licznych publikacjach, które opisywały jego podróże, Hawaje stały się celem podróży wielu Europejczyków: odkrywców, kupców oraz wielorybników. Jednym z pierwszym mocarstw, które zainteresowały się Hawajami był Rosja. Od 1815 roku Kompania Rosyjsko-Amerykańska prowadziła negocjacje z wrogim Kamehamehe I, wodzem wyspy Kauai Kaumuali’i. W 1817 roku Kaumuali’i zezwolił Rosjanom na budowę trzech fortów na wyspie. Kiedy okazało się, że Kompania działa na własną rękę i nie ma poparcia cara Aleksandra I, Rosjanie zostali zmuszeni do opuszczenia Kauai. Po przejęciu tronu przez Kamehameha II po śmierci ojca w 1819 roku, misjonarze, którzy przybyli na wyspę, nawrócili wielu Hawajczyków na chrześcijaństwo, przez co zaprzestano praktykowania niektórych starożytnych zwyczajów.

Następnym mocarstwem zainteresowanym Hawajami byłą Francja, dla której pretekstem do zajęcia wyspy była działalność protestanckich misjonarzy na wyspach, którzy dążyli do delegalizacji katolicyzmu, wyganiali francuskich księży i prześladowali hawajskich katolików. W 1839 roku francuska fregata „Artemise” ruszyła w kierunku wysp. Pod groźbą wojny, król Kamehameha III zmuszony był wydać edykt o tolerancji religijnej i wypłacić odszkodowanie. Rok później w 1840 roku król Kamehameha III nadał Hawajom konstytucję wzorowaną na prawie angielskim i konstytucji amerykańskiej.

Kolejnym zainteresowanym wyspami byli Brytyczjcy, którzy w 1843 roku zawinęli do portu Honolulu z żądaniem poddania Hawajów koronie brytyjskiej. Kamehameha III nie widział innego wyjścia jak ustąpienie. Uratował go amerykański misjonarz Gerrit Judd, pełniący w hawajskim rządzie funkcję ministra finansów, który wysłał emisariuszy do Stanów Zjednoczonych, Francji i Wielkiej Brytanii z protestem przeciwko działaniom dowódcy „Carysforta”, lorda George’a Pauleta. Protest okazał się skuteczny. Po pięciu miesiącach interwencja rządu brytyjskiego sprawiła, że Paulet musiał wycofać się z Hawajów. Wpływy brytyjskie miały duże znaczenie dla Hawajów. Brytyjscy przybysze przynieśli ze sobą na wyspy wiele chorób, przez co gwałtownie spadła ich populacja[. Hawajczycy nie byli odporni na takie choroby, jak grypa, ospa czy odra. W 1850 roku odra zabiła co piątą osobę na Hawajach.

flaga hawajow

Flaga Królestwa Hawajów

W 1849 roku do Honolulu przypłynął admirał Louis Tromelin wraz z dwoma francuskimi okrętami. Zażądał by Kamehameha III przyznał katolikom równouprawnienie. Ponieważ król nie zamierzał ustępować, Francuzi zajęli fort w Honolulu i zniszczyli arsenał hawajskiej broni. Zaatakowali też budynki rządowe i poczynili ogromne straty w mieście. Gdy zakończył się festiwal zniszczenia, Francuzi zwyczajnie odpłynęli. Mimo tych wrogich aktów, Królestwo Hawajów było jednak wciąż suwerennym państwem, uznawanym przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję, Japonię czy Niemcy.

Hawaje stały się niebawem popularnym celem również dla amerykańskich poszukiwaczy pieniędzy i przygód. W 1853 roku pojawiły się propozycje, by Hawaje poddać władzy Stanów Zjednoczonych. Jednak Kamehameha III gotów był to uczynić tylko jeśli wyspy uzyskałyby prawa amerykańskiego stanu. 1854 r. negocjowano traktat w sprawie przyłączenia wysp do USA. Nie został on podpisany ze względu na śmierć władcy Hawajów Kamehamehy III. Jego następca zdecydował się na podpisanie w roku 1865 wyłącznie traktatu handlowego.

Jego następcą był Kamehameha IV, za którego panowania zwiększała się populacja Amerykanów na wyspach. Wywierali oni coraz większą ekonomiczną i polityczną presję na rząd hawajski. Regularnie zmniejszała się za to populacja rodzimych Hawajczyków, zabijana przez epidemie przywożone przez białych ludzi. Kamehameha IV obawiał się amerykańskiej interwencji zbrojnej i zamierzał ograniczyć gospodarczą zależność wysp od Stanów Zjednoczonych.

W 1872 roku, po śmierci Kamehameha V, adoptowanego syna Kamehameha IV, nastąpiły wybory powszechne, ponieważ Kamehameha V nie miał potomków oraz nie wybrał nikogo na swojego następcę. W wyniku wyborów królem Hawajów został Lunalilo, który zmarł rok później, również nie zostawiając potomków, co spowodowało kolejne wybory, po których tron w 1874 objął Kalākaua.

W 1875 r. podpisano obustronny traktat handlowy, zakładający wymianę handlową wolną od ceł (dotyczący głównie trzciny cukrowej), a ponadto zawierający klauzulę, że żadna część Hawajów nie zostanie przekazana państwom trzecim, a Hawaje będą faktycznym protektoratem amerykańskim. Traktat miał obowiązywać siedem lat, jednak w 1884 został podpisany nowy, będący faktycznie przedłużeniem poprzedniego (z tym że dołączono do niego punkt o wyłącznym prawie USA do portu Pearl Harbor). W tym okresie zwiększało się osadnictwo Amerykanów na Hawajach; zdominowali oni gospodarkę wyspy opartą na uprawie i przetwarzaniu trzciny cukrowej. Amerykanie zaczęli też zajmować stanowiska w rządzie.

Kalakaua 1836-1891 - król Hawajów w latach 1874-1891

Kalākaua 1836-1891 – król Hawajów w latach 1874-1891

Król Kalākaua władający Hawajami w latach 1874-1891, niestety zamiast obawiać się obcej interwencji, myślał o własnych ambicje, którego celem, było utworzenie Cesarstwa Polinezyjskiego. W 1886 roku dyplomaci Kalakauy porozumieli się z Malietoa Laupepa, władcą Samoa, który zgodził się by oba królestwa sformowały federację. Jednak jego plany zostały pokrzyżowane z powody trudnej sytuacji wewnętrznej na Hawajach. Zarzucano mu rozrzutność i krytykowano za rosnący dług państwa. Protesty przeciw królowi inspirowali biali imigranci. Część chciała by ustąpił na rzecz swojej siostry, Lili’uokalani, a inni by monarchia została zlikwidowana a same wyspy włączone do Stanów Zjednoczonych. Zwolennicy aneksji sformowali tzw. Ligę Hawajską. W 1887 roku kilku białych imigrantów, którzy wzbogacili się na produkcji cukru, stanęło na czele rewolucji.

1 lipca 1887 roku, kierowani przez potomka amerykańskich misjonarzy Lorrina Thurstona, dokonali zamachu stanu i aresztowali premiera Hawajów, imigranta z USA Waltera Gibsona. Kalakaua zwrócił się o pomoc do zagranicznych dyplomatów. Wszyscy zasugerowali, by spełnił żądania buntowników. Król Kalākaua został zmuszony do podpisania tzw. „Konstytucji bagnetowej”. Konstytucja drastycznie ograniczała władzę monarchy, a zwiększał znaczenie parlamentu i rządu. Konstytucja zwiększała też jeszcze bardziej wpływ ludności napływowej, gdyż 75% rdzennych Hawajczyków zostało pozbawionych prawa głosu z powodu płci, wykształcenia, wieku oraz cenzusu majątkowego.

Ostatni był kluczowy punkt, bo dawał prawo do głosowania tylko tym mieszkańcom, których roczny dochód przekraczał 600 dolarów lub którzy zainwestowali w grunt przynajmniej 300 dolarów. Ci drudzy nie musieli nawet być obywatelami Hawajów. Większość rdzennych Hawajczyków, którzy do tej pory stanowili przeważającą część elektoratu, wyeliminowano z gry politycznej. W ten sposób euro-amerykańska mniejszość praktycznie przejęła władzę nad państwem. W styczniu 1891 roku , niedomagający król wyjechał na leczenie do San Francisco, skąd już nie wrócił. Jego ostatnimi słowami były „Powiedzcie mojego narodowi, że próbowałem”.

5.1.3

Liliʻuokalani (1838-1917) – ostatnia królowa Hawajów siostra Kalakui

Na tronie zastąpiła go jego siostra, Lydia Liliʻuokalani. Pozycja Amerykanów została zachwiana. Królowa postanowiła unieważnić „konstytucję bagnetów”. W ten sposób próbowała obronić niezależność Hawajów i odzyskać część władzy monarszej. i ograniczając wpływy amerykańskie w ten sposób władzę amerykańską i utrzymać suwerenność. Chciała zastrzec prawo wyborcze wyłącznie dla rdzennych obywateli, królowa obwieściła wydanie nowej konstytucji.

14 stycznia 1893 rozwiązała legislatywę, powołała nowy rząd i proklamowała nową konstytucję. To wystarczyło antyrojalistycznie nastawionym cudzoziemcom, przede wszystkim Amerykanom, za pretekst do rozpoczęcia rebelii i dokonaniu aneksji. John L. Stevens, minister USA na Hawajach, 17 stycznia 1893 roku wydał rozkaz desantu amerykańskiej piechocie morskiej stacjonującej na USS Boston. Rebelianci, określający się jako Komitet Bezpieczeństwa, pomaszerowali na pałac królowej i zażądali jej abdykacji.

Chcąc uniknąć rozlewu krwi, Liliʻuokalani ustąpiła z tronu. Oświadczyła przy tym, że zrzeka się władzy do czasu, kiedy rząd USA, po zapoznaniu się z faktami, unieważni czyny swoich przedstawicieli i zwróci jej koronę. Jednak samozwańczy Tymczasowy Rząd Hawajów, na którego czele stanął Sanford Dole, zignorował to i wystąpił do USA z propozycją aneksji. Jednak prezydent USA Grover Cleveland odmówił uznania przewrotu i odrzucił plany aneksji wysp.

Sanford Dole 1844 - 1926 – prezydent samozwańczej Republiki Hawajów, później amerykański gubernator wyspy

Sanford Dole (1884-1926) – prezydent samozwańczej Republiki Hawajów, później amerykański gubernator wyspy

Na przełomie 1893 i 1894 roku Stany Zjednoczone, Japonia i Wielka Brytania próbowały wywrzeć jednoczesną presję na rząd Dole’a w celu przywrócenia na tron Lili’uokalani. Wydarzenia te, znane jako „czarny tydzień”, omal nie doprowadziły do wojny mocarstw z Hawajami. Dole nie zamierzał ustępować. 4 lipca 1894 roku proklamowano nielegalną Republika Hawajów, a jego premierem został Sanford Dole został mianowany prezydentem Republiki Hawajów. Nowa konstytucja republiki zezwalała na zawarcie w przyszłości unii handlowej i politycznej z USA.

Po powstaniu republiki, w której w dalszym ciągu panowała nierówność wyborcza, Hawajczycy utworzyli ruch oporu i założyli grupę zwaną rojalistami. Jej celem było obalenie republiki i przywrócenie tronu królowej Liliʻuokalani. W 1895 roku rojaliści zaatakowali rząd tymczasowy, lecz zostali pokonani, a ci, którzy przeżyli, zostali aresztowani. U królowej znaleziono broń, w związku z tym także została aresztowana. Więziono ją w małym pokoju w pałacu ʻIolani, a następnie odesłano do domu, gdzie wiele miesięcy spędziła w areszcie domowym.

Po zwycięstwie republikanów w USA w roku 1896 wznowiono ekspansywną politykę wobec Hawajów. Rokowania zaczęły się po objęciu fotela prezydenta przez Williama McKinley’a. 16 czerwca 1897 podpisano układ o aneksji tzw. „The Newlands Resolution”, które wzięło się  od nazwiska autora tekstu – kongresmena Francisa G. Newlandsa.  Poważnym za argumentem za aneksja było oblicze wojny amerykańsko-hiszpańskiej, która rozpoczęła się w kwietniu 1898 toku. Wyspa miała, więc bardzo strategiczne miejscem. W dodatku roszczenie wobec wyspy zaczęły zgłaszać Wielka Brytania, Francja i Japonia.

Lowering_the_Hawaiian_flag_at_Annexation_ceremony 1898

12 sierpnia 1898 roku – dokonano aneksji Hawajów. Na Pałacu Iolani zdjęto flagę Hawajów, a wzniesiono flagę USA

Układ został podpisany 7 lipca 1898 roku przez Williama McKinleya. Tego samego dnia też Stany Zjednoczone zajęły kraj. A 12 sierpnia ogłoszono oficjalnie aneksję Hawajów. Ceremonia odbyła się w Pałacu ʻIolani, na której miejsce miało m.in. zdjęcie flagi Hawajów i wzniesienie Flagi Stanów Zjednoczonych. Sanford Dole został mianowany pierwszym gubernatorem terytorium.

12 sierpnia 1898 r. - oficjalnie uroczystości aneksji Hawajów 1

12 sierpnia 1898 r. – oficjalnie uroczystości aneksji Hawajów

W marcu 1959 roku Kongres uchwalił akt dołączenia Hawajów do USA jako 50. stan. Podpisał go ówczesny prezydent Dwight Eisenhower (akt nie obejmował atolu Palmyra, będącego częścią terytorium Hawajów). 27 czerwca 1959 roku zapytano mieszkańców Hawajów w referendum o poparcie ustawy dołączenia do USA jako stan. Ustawa uzyskała poparcie dla utworzenia stanu w proporcji 17:1. Po uzyskaniu statusu stanu Hawaje zmieniły się poprzez rozwój turystyki na wyspach. Zaczęto pormować również hawajską kulturę i zwyczaje. Dziś rdzenni Hawajczycy stanowią zaledwie 10% populacji wysp. Na Hawajach jest za to 39% Azjatów, 25% białych, 2% czarnych oraz mnóstwo ludzi rasy mieszanej. Jest to najbardziej multikulturowy stan USA.

Autor: Jacek Czubacki


Literatura:

Wiesław Dobrzycki: Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych 1815–1945. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 1996.

Hugh Brogan: Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki. Ossolineum, 2011.

Philip Jenkins: Historia Stanów Zjednoczonych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s