1 komentarz

Walki o Lublin 23-25 lipca 1944 r.

Radziecki czołg w Lublinie

23 lipca 1944 roku – radziecka 2. Armia Pancerna pod dowództwem gen. Bogdanowa uderzyła na Lublin w ramach operacji brzesko-lubelskiej. W tym samym czasie Armia Krajowa zaplanowała w mieście Akcję „Burzę”. W ramach walk o Lublin doszło do współpracy oddziałów radzieckich i oddziałów AK. Jak przebiegały walki?

Niemcy, którzy od marca 1944 roku faktycznie przygotowywali ewakuację miasta, zaczęli systematycznie wzmacniać swoją załogę. W myśl planu zorganizowania, w przypadku spodziewanej ofensywy radzieckiej na linii obrony na Wiśle, Lublin miał się stać ważnym punktem związania sił radzieckich i przetrzymania ich do czasu cofnięcia się na wyznaczone pozycje.

W maju Niemcy rozpoczęli wielkie prace fortyfikacyjne, przygotowywali schrony przeciwlotnicze i zmienili załogę miasta. W jej skład weszły resztki rozbitej 26 i 213 Dywizji Wehrmachtu, 991 i 20 batalion obrony, 25 pułk policji SS oraz 309 samodzielna kompania łączności. Ogółem załoga ta liczyła około 4300 ludzi, a na jej czele stanął gen. por. Hjalmar Moser. Dowództwo niemieckie przewidywało obronę na liniach zewnętrznych miasta, a także na drugiej linii w oparciu o Bystrzycę, Śródmieście i Stare Miasto. Lublin przyjął więc rolę jakby twierdzy.

21 lipca 1944 roku dowództwo Armii Czerwonej wydało gen. Konstantemu Rokossowskiemu, dowódcy 1. Frontu Białoruskiego, rozkaz skierowania głównego uderzenia na Lublin, a nie jak wcześniej planowano Siedlce. Lublin miał być zdobyty przed 26–27 lipca, czego wymagała sytuacja polityczna i interesy niezależnej, demokratycznej Polski. Lublin został wybrany na siedzibę właśnie utworzonego Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Rozkaz zdobycia miasta został wykonany błyskawicznie.

Oficerowie Komendy Okręgu AK Lublin.

Pojawienie się pierwszych radzieckich czołgów w okolicach Lublina spowodowało paniczną ucieczkę Niemców. W godzinach popołudniowych 22 lipca sądzono nawet, że Niemcy zrezygnowali z obrony Lublina. Zamieszanie, jakie powstało w Lublinie ludność wykorzystała do niesienia pomocy tym, którzy ocaleli z przedpołudniowej masakry na Zamku. Wśród niosących pomoc był między innymi lekarz Inspektoratu Rejonowego Lublin, podporucznik rezerwy Aleksander Kielasiński („Apoloniusz”, „Saba”), który zabrał z sobą trzynastoletniego syna Marka.

Kiedy 22 lipca Niemcy uciekali z miasta, do walki włączyły się jednostki AK. Działania rozpoczął pluton podporucznika Franciszka Filipowicza „Merkurego”, który w rejonie Sławinka zaatakował Niemców kierujących się na Warszawę. W Śródmieściu zgrupowanie Wiktora Danielewicza „Oriona” obrzuciło granatami Deutsche Haus na Krakowskim Przedmieściu (obecnie Grand Hotel). W pobliżu starej wieży ciśnień (obecnie plac Wolności) i na ulicy Narutowicza grupy Wojskowej Służby Ochrony Powstania pod dowództwem Stanisława Świtka „Walerego” zaatakowały obronne punkty niemieckie. Szczególnie ważne były działania w pobliżu dworca kolejowego, cukrowni i gazowni. Na dworcu unieruchomiono 10 lokomotyw i rozkręcono zablokowane zwrotnice.

Oddziały AK zajęły również te budynki, które Niemcy planowali wysadzić: budynek seminarium duchownego, gmach Sicherheitsdienst, elektrownię i stację wodociągową. Dzięki tym akcjom możliwe było zachowanie obiektów potrzebnych do normalnego funkcjonowania miasta po zakończeniu działań wojennych. W walkach pod Lublinem uczestniczyli żołnierze BCh. Działania żołnierzy AK podjęte 22 lipca miały charakter spontaniczny. Dowódca komendy obwodu Lublin AK kpt. Stefan Dębicki „Kmicic” był poza zewnętrzną linią obrony Lublina. Do miasta dotarł on 23 lipca.

22 lipca 1944 roku w późnych godzinach popołudniowych komendant garnizonu niemieckiego generał Hjalmar Moser powstrzymał ucieczkę Niemców z Lublina i zdecydował się na obronę miasta. Do tych działań Niemcy już wcześniej dobrze się przygotowali. Rozbudowano dwie linie okopów. Pierwsza z nich, linia zewnętrzna, przebiegała po przedpolach Lublina, druga, linia wewnętrzna, przebiegała przez miasto, graniczyła z rzeką Bystrzycą, Śródmieściem i Starym Miastem. Brama Krakowska, Wieża Trynitarska, Zamek Lubelski, poczta, „Bobolanum”, Dom Pod Zegarem, koszary, budynki przy placu Litewskim zamieniono w umocnione punkty oporu.

Armia radziecka, której trzon stanowiły wojska pancerne, uderzyła na miasto w nocy z 22 na 23 lipca. Zacięte walki miały miejsce w rejonie mostu na Bystrzycy i na Nowej Drodze, gdzie Niemcy skutecznie powstrzymywali natarcie czołgów radzieckich. Zaciekłe boje toczyły się w rejonach następujących ulic: Piłsudskiego, Lubartowskiej, Nowej, Świętoduskiej, Rynku, Królewskiej, Krakowskiego Przedmieścia i rogu Narutowicza. Świadkiem pojedynku czołgów w rejonie placu Łokietka był Włodzimierz Chętko.

Wyzwolenie obozu na Majdanku 23 lipca 1944 roku.

Jednym z pierwszych miejsc, z których wyparto Niemców był obóz koncentracyjny na Majdanku. Miało to miejsce w nocy z 22 na 23 lipca. Uwolniono wtedy grupę więźniów radzieckich znajdujących się na polu II, chłopów ze spacyfikowanych wsi Lubelszczyzny przebywających na polu I oraz pracowników Baudienstu przebywających na polu numer V. W tej ostatniej grupie był Stanisław Szpikowski.

Lublin 1944 r., zniszczony Ratusz przy Placu Łokietka

Wojska radzieckie okrążyły Lublin wieczorem 23 lipca. W nocy z 23 na 24 lipca walki przybrały na sile. Zacięte walki toczyły się w rejonie placu Litewskiego, Alei Racławickich, Wieniawy, Czechowa i Sławinka. Zastosowana przez dowództwo radzieckie taktyka zdobycia miasta czołgami bez wsparcia piechoty zostawiła pole dla działalności oddziałów AK, które uczestniczyły w zdobywaniu poszczególnych budynków. Oddział „Merkurego” i żołnierze Batalionów Chłopskich walczyli razem z oddziałami radzieckimi w zachodniej części miasta. Na Rurach Jezuickich, na ulicy Narutowicza, Peowiaków i Chopina brały udział oddziały AK oraz żołnierze AL. Szczególnie walki oddziałów AK wokół starej wieży ciśnień na ulicy Narutowicza przyczyniły się do szybszego zdobycia miasta.

W godzinach porannych 24 lipca nacierające z różnych stron wojska radzieckie połączyły się w centrum miasta. Ostatni Niemcy wyszli z Lublina rano 25 lipca, przebijając się w kilku grupach na południe i południowy-zachód. Ludność cywilna mogła wyjść z domów. W wyzwolonym Lublinie znajdowała się siedziba PKWN i przez 164 dni stolicą Polski Lubelskiej. Miasto było wolne, lecz przeżywało tragedię. Ujawniono masakrę w więzieniu na Zamku oraz ogrom zbrodni w obozie Majdanek.

Polacy zabici przez Werhmacht, przed ich ucieczką z Lublina.

26 lipca na Krakowskim Przedmieściu w wyzwolonym Lublinie odbyła się defilada 1. Armii Polskiej (już jako 1. Armii WP), z orkiestrą i sztandarami.

Defilada 1. Armii Wojska Polskiego, 26 lipca 1944 roku na Krakowskim Przedmieściu w Lublinie

Niestety nie wszyscy mogli cieszyć się z wyzwolenie. Zaraz po przybyciu NKWD stworzono na Majdanku obóz filtracyjny dla żołnierzy AK i NSZ. Podziękowano oddziałom Armii Krajowej za walkę, rozbrojono i nakazano podporządkowanie się PKWN i Wojsku Polskiemu gen. Berlinga. Większość szeregowych żołnierzy wstąpiło do 1. Armii Wojska Polskiego, a część oficerów w tym Komendanta Okręgu ZWZ AK Lublin gen. Kazimierz Tumidajskiego po przesłuchaniu przewieziono go do Moskwy i osadzono bez procesu sądowego w więzieniu lefortowskim, później przebywał jeszcze w łagrach.


źródła:

Akcja „Burza” na Lubelszczyźnie i Podlasiu

Operacja brzesko-lubelska

Literatura:

Bolesław Dolata, Wyzwolenie Polski 1944-1945

Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwolinski, Armia Berlinga i Żymierskiego, wyd. Neriton, 2002

Zaloga, S. Bagration 1944: The Destruction of Army Group Centre

Światowy Związek Żołnierzy AK pod red. Tadeusza Przyłuckiego: Czas Burzy w 50. rocznicę operacji „Burza”. Warszawa: Zakład poligraficzny Akcydens, 1994

Reklamy

One comment on “Walki o Lublin 23-25 lipca 1944 r.

  1. […] Tutaj jak wyglądały: walki o Lublin […]

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: